Dołącz do czytelników
Brak wyników

Terapia behawioralna

20 maja 2019

NR 11 (Maj 2019)

Agresja dominacyjna jako zaburzenie dostosowania do struktury społecznej - studium przypadku

0 197

Agresja dominacyjna u psów to zaburzenie o podłożu lękowym. Osobniki wykazujące agresję dominacyjną można podzielić na dwie grupy. Pierwsza to te, które wiedzą, że mają kontrolę nad otoczeniem i mogą zmusić właścicieli do pożądanego przez siebie zachowania. Do drugiej grupy zaliczamy zwierzęta niepewne swojego miejsca w grupie społecznej, usiłujące poprzez agresywne zachowanie ustalić swoją pozycję. Większość przypadków należy do grupy drugiej. Jest to jednocześnie bardzo trudny obiekt terapii.

Pojęcie dominacji pojawiło się po raz pierwszy w 1950 r. w kontekście opisu społecznych relacji i zachowań terytorialnych ptaków. Od tego czasu stało się bardzo popularnym określeniem, nadużywanym w kontekście zachowań społecznych psów, zwłaszcza w prasie popularno-naukowej. Zachowanie dominacyjne to aktywna rywalizacja o dostęp do zasobów i kontrolę nad nimi [Case, 2010; Overall, 1999]. Jednocześnie jest ono powiązane z kontekstem sytuacji i nie definiuje całkowicie relacji pomiędzy osobnikami w grupie. Zachowanie dominacyjne może, choć nie musi, być związane z agresją. Jeżeli zachowanie uniemożliwia zwierzęciu normalne funkcjonowanie w grupie, wówczas możemy mówić o zaburzeniach dostosowania się do struktury społecznej, określanych w klasyfikacji Pageata jako socjopatia [Dehasse, 2006]. Problem ten został zdiagnozowany w omawianym przypadku.

Istotne obserwacje

Baca był szczeniakiem bardzo energicznym i chętnym do eksploracji środowiska, pod warunkiem że nie było to środowisko zupełnie nowe, a pies był pozbawiony towarzystwa matki lub człowieka. Zachowanie takie było w zasadzie zgodne z tendencją, że wysoki poziom nowości bodźca wywołuje zazwyczaj unikanie, bezruch lub inne reakcje obronne [Pisula, 2004]. 
Pierwsze symptomy agresji w stosunku do matki pojawiły się w ósmym miesiącu życia psa. Początkowo była to agresja określana jako zaborcza i występowała w kontekście obrony zasobów – w tym przypadku pożywienia i kontaktu z opiekunami. Baca potrafił zaatakować Mikę podchodzącą do swojej karmy, jeżeli miski psów nie były od siebie oddalone, lub w momencie przyjacielskich kontaktów suczki z opiekunami. 
 

Opis przypadku

Baca – 16-miesięczny mieszaniec pochodzący od matki w typie moskiewski pies stróżujący.

  • Opiekunowie:
    - dwoje dorosłych osób, przebywających na stałe z psem,
    - cztery osoby dojeżdżające, przebywające w domu od kilku dni do kilku tygodni.
  • Inne zwierzęta: 
    - dwa koty,
    - matka Bacy – 12-letnia suczka Mika,
    - do dziewiątego tygodnia życia: brat Bacy.
  • Warunki życia zwierząt:
    - dwie duże budy dla psów w przydomowym ogrodzie,
    - stała możliwość korzystania z wybiegu,
    - nieograniczony dostęp do mieszkania i towarzystwa ludzi.
  • Jak przebiegały problemy behawioralne:
    - Pierwsze zachowanie agresywne pojawiło się w 14. miesiącu życia. Baca zaprezentował sygnały agresywno-uspokajające wobec opiekunki, gdy ta przechodziła obok niego podczas jedzenia.
    - Następnie doszło do pogryzienia mającej z Bacą codzienny, krótki kontakt, bardzo dobrze mu znanej starszej kobiety. Do czasu zdarzenia Baca prezentował wobec niej sygnały afiliacyjne (sugerujące okazywaną akceptację i sympatię). Atak nastąpił w momencie przechodzenia opiekunki obok jedzącego psa. Ugryzienie było pojedyncze, przytrzymane; skutkowało głębokimi ranami i znacznym uszkodzeniem skóry. Baca przestał akceptować pogryzioną osobę – prezentował na jej widok pobudzenia wysokiego stopnia i sygnały agresywne. Trzeba było izolować psa w momencie pojawienia się kobiety na posesji.
    - Przez kolejne dwa miesiące agresja nasilała się, skutkując wyrwaniem się psa podczas spaceru i pogryzieniem obcej osoby. Atak był wielokrotny, przy ugryzieniach szarpanych.
    - Baca zaczął zachowywać się agresywnie w stosunku do prawie wszystkich członków rodziny. Trudno było ustalić okoliczności pojawienia się zachowań agresywnych (towarzyszyły zabawie, karmieniu psa, kontaktom przyjacielskim, takim jak głaskanie). Jednocześnie pojawiły się następujące symptomy:
  • niechęć do zakładania obroży (wielokrotne odchodzenie od opiekuna, przyjmowanie postawy uspokajająco-agresywnej, jednak bez prezentowania gwałtowniejszych reakcji, takich jak warczenie),
  • brak jakichkolwiek oznak agresji podczas spacerów odbywających się zawsze na smyczy,
  • sygnały agonistyczne (świadczące o chęci zwiększenia dystansu) z postawą uspokajająco-agresywną jako reakcja na zbliżanie się właściciela z posiłkiem,
  • niechęć do podchodzenia do karmy w towarzystwie opiekuna (mimo wcześniejszego jedzenia z ręki!),
  • utrzymywanie się napięcia i nienawiązywanie kontaktu z człowiekiem przez kilka godzin po karmieniu.
    - Baca nie zachowywał się agresywnie wobec jednej osoby: niebawiącego się z nim opiekuna, pozwalającego na towarzyszenie sobie w wielu zajęciach. W okresie pojawienia się zachowań agresywnych pies prezentował jednak wobec niego obniżoną postawę ciała i głowy; unikał kontaktu wzrokowego. Te behawioralne sygnały świadczące o okazywanym lęku były mało zrozumiałe, gdyż opiekun nigdy nie stosował w stosunku do Bacy kary w formie bodźca awersyjnego silniejszego niż ostrzejsza komenda głosowa.
    - Ostatni incydent stanowił atak na jedną z osób należących do rodziny, którą – jak się wydawało – łączyły z psem najbliższe relacje (zabawy, karmienie, pielęgnacja). Był to atak wielokrotny z przytrzymywaniem, skutkujący uszkodzeniem tkanki mięśniowej. Do ataku doszło po zabawie, kiedy opiekunka oddaliła się od psa i zatrzymała na chwilę, spoglądając w jego kierunku.

Analiza zachowania psa nasuwa pytanie, czy źródłem problemu było nieodpowiednie wychowanie, genetyczne uwarunkowanie temperamentu, czy raczej interakcja pomiędzy tymi dwoma czynnikami. 

Jak rozwijał się Baca?

Okres neonatalny (od urodzenia do 14. dnia życia) [Case, 2010]:

  • codzienne branie psa na ręce, dotykanie, przynoszenie do mieszkania,
  • troskliwa opieka matki – przez większą część dnia przebywanie z młodymi lub w ich pobliżu; niewykazywanie niepokoju w momentach zbliżania się opiekunów do szczeniąt.

Okres przejściowy

Pomiędzy 2. a 3. tygodniem: 

  • prawidłowy przebieg fizycznego rozwoju,
  • przebywanie głównie w budce w pobliżu matki, nie w mieszkaniu opiekunów,
  • okres wyjątkowo słabego kontaktu z ludźmi.

Od 3. tygodnia – zmniejszone zainteresowanie matki szczeniętami i niepokojące relacje z bratem: 

  • szczekanie jako pierwsza reakcja szczeniaka na widok człowieka,
  • od momentu rozpoczęcia zabaw z bratem – coraz częstsze występowanie sygnałów skierowanych w stronę zachowania agonistycznego,
  • brak typowych sygnałów zabawowych (tzw. zachowań samoutrudniających [Śpinka i wsp., 2001] – ukłon, dyszenie, powolny i niezdarny chód – upewniających drugie zwierzę o przyjaznych zamiarach towarzysza [O’Heare, 2009; Bekoff i Byers, 1998]),
  • dwuznaczne zachowanie agresywno-afiliacyjne: zabawa bez odpowiednich sygnałów przekazywanych przez postawę ciała i wydawane dźwięki, niechęć do nawet krótkotrwałego pozostawania w roli „ofiary”,
  • brak reakcji na sygnały wysyłane przez drugiego psa w celu zakończenia zabawy lub zmniejszenia jej intensywności (częste przerywanie zabawy przez opiekunów),
  • po skarceniu przez matkę – uspokajanie się jedynie na kilka minut,
  • reakcje na skarcenie przez matkę: poszukiwanie nowych doznań i rozładowywanie nadmiaru energii na otaczającym środowisku (rozszarpywanie zabawek, kopanie w ogrodzie).

Okres socjalizacji pierwotnej i wtórnej 9. tydzień:

  • adopcja brata Bacy przez nowych właścicieli; od tego czasu: stałe pozostawanie w towarzystwie matki i uczynienie jej swoim głównym obiektem zainteresowania,
  • inicjowanie przez szczeniaka zabaw siłowych i unikanie ich przez matkę.

12. tydzień:

  • kontakt z ludźmi ograniczony do domowników i kilku dorosłych osób, odwiedzających rodzinę,
  • poznawanie nowych bodźców wyłącznie poprzez percepcję wzrokową (obserwacja terenu poza ogrodzeniem posesji).

13. tydzień:

  • objawy lękowe w odpowiedzi na nieznane miejsca (pozycja leżąca, pozostawanie bez ruchu, odmawianie spaceru, piszczenie),
  • pierwszy spacer w nieznane otoczenie odbyty w towarzystwie matki z powodu objawów lękowych. 

16. tydzień:

  • pierwsze samodzielne wyjście bez towarzystwa drugiego psa,
  • sporadyczna możliwość poznawania nowego środowiska (nie częściej niż kilka razy w ciągu miesiąca), spędzanie czasu w ogrodzie z matką i dwójką opiekunów.

Do 20. tygodnia:

  • w przypadku zbyt brutalnej zabawy z matką: wymuszanie przez nią pozycji uległości,
  • brak reakcji Bacy na działania matki – ponowne rozpoczynanie przerwanej czynności,
  • prezentowanie wobec matki zachowań afiliacyjnych i rzadkie przyjmowanie postawy aktywnego podporządkowania (np. lizanie matki po pysku [Case, 2010]).

Od 24. tygodnia: 

  • zdecydowane unikanie przez matkę towarzystwa Bacy, utrudnianie mu dostępu do siebie.


trakcie zabawy inicjowanej przez Bacę dochodziło do wybuchów agresji psa, jeżeli Mika nie przyjmowała postawy „ofiary”. W momentach dużej frustracji, np. kiedy na terenie posesji pojawiła się obca osoba, Baca prezentował agresję przekierowaną, atakując znajdującą się w pobliżu matkę.

W okresie pierwotnej i wtórnej socjalizacji kontakty psa z opiekunami polegały głównie na zabawie. W tym czasie nie przeprowadzono żadnych działań, które można określić szkoleniem/tresurą. Bardzo energiczne zachowanie psa polegało głównie na zabawach siłowych, których obiektem była jedna z dostępnych w danym momencie osób. Zbyt męczącą dla opiekuna zabawę przerywano, uniemożliwiając psu kontakt z daną osobą, np. przez przejście do innej części ogrodu czy wejście do mieszkania.

W stosunku do osób nieznanych pies wykazywał zmienne zachowanie. Do około czwartego miesiąca życia nawiązywał przyjazne kontakty, chociaż zwykle w pierwszym momencie można było obserwować zachowanie świadczące o umiarkowanym lęku i niepewności [McConnell, 2009]. W ciągu kolejnych dwóch miesięcy kontakty takie były możliwe pod warunkiem, że pobliżu nie znajdowała się matka, która nie tolerowała obecności osób nieznanych na terenie posesji.

Po ukończeniu pierwszego roku życia Baca prezentował bardzo nasiloną agresję terytorialną [Case, 2010].

Wzmacnianie zachowań agresywnych

Zachowanie Bacy należało do kategorii zachowań agresywnych instrumentalnych, skierowanych na uzyskanie określonego celu. Z jednej strony nie można było przewidzieć kontekstu wystąpienia agresji, ponieważ niejednokrotnie takie same zachowania opiekunów skutkowały przyjaznym lub agresywnym zachowaniem psa. Z drugiej strony można powiedzieć, że agresja występowała wyłącznie w momentach, kiedy pies chciał coś uzyskać. W zależności od sytuacji były to: chęć zwiększenia dystansu pomiędzy nim a człowiekiem, obrona własnego terytorium lub ochrona zasobów – w tym przypadku pożywienia lub kontaktów z opiekunami. Wspólnym parametrem tych zachowań był fakt, że prezentowanie postawy agresywnej przynosiło oczekiwany przez psa efekt. Tym samym zachowanie agresywne było pozytywnie wzmacniane.

Pozytywnym wzmocnieniem takich reakcji mogło być również doznanie emocjonalne. Zmienne emocjonalne to, poza zaspokojeniem i deprywacją, trzeci przykład motywacji [Smith i Iwata, 1997]. Emocje zmieniają prawdopodobieństwo wystąpienia określonego zachowania. Wiele reakcji agresywnych może być również wzmacnianych automatycznie, poprzez czynniki wewnętrzne [Fish i wsp., 2002]. Jest to efekt napływu do mózgu substancji przeciwbólowych, wywołujących zadowolenie. W wielu przypadkach samo zachowanie agresywne jest więc najważniejszym wzmocnieniem. 
 

Czy wiesz, że...

Overall podkreśla, że zachowanie agresywne często można obserwować, kiedy w otoczeniu psa pojawiają się czynniki powodujące silne pobudzenie, jednocześnie często jest to jedyny moment występowania takiego zachowania.


Silne pobudzenie a reakcja agresywna

Baca należał do psów o bardzo wysokim poziomie energii, co oznacza dużą aktywność zwierzęcia, a także był psem o wysokiej reaktywności emocjonalnej, czyli o bardzo zmiennych nastrojach [Coren, 2008]. Zmiany takie mogły być wynikiem znacznego wahania hormonów i neuroprzekaźników związanych z nieustabilizowanym środowiskiem życia psa [McConnell, 2009]. Brak wystarczającej stymulacji, ukierunkowanej na rozładowanie nadmiaru energii może powodować problemy behawioralne związane również z agresją. Niewątpliwie pies przebywał w warunkach niepozwalających na spełnienie jego potrzeb fizjologicznych, wynikających z dużej aktywności. Z drugiej strony co pewien czas w środowisku Bacy pojawiały się bardzo pobudzające bodźce, takie jak przyjazdy pozostałych członków rodziny. Stymulacja taka nie była regularna, odbywała się w różnych odstępach czasowych i trwała od kilku godzin do kilku tygodni. W tym okresie pies stawał się bardzo pobudzony i jednocześnie – co należy podkreślić – wszystkie zachowania związane z agresją w stosunku do ludzi miały miejsce wyłącznie w tym czasie.

Powyższe obserwacje znajdują odzwierciedlenie w badaniach naukowych, które wykazały, że prawdopodobieństwo ataku pozostaje zwiększone w ciągu kolejnych minut od momentu, kiedy doszło do silnego pobudzenia organizmu. Zachowanie agresywne zwierząt jest bardziej prawdopodobne po zadziałaniu bodźca uruchamiającego aktywność okolicy korowo-przysadkowej ciała migdałowatego [Potegal, 1994; Kalat, 2006]. Overall [1999] podkreśla, że zachowanie agresywne często można obserwować, kiedy w otoczeniu psa pojawiają się czynniki powodujące silne pobudzenie, jednocześnie często jest to jedyny moment występowania takiego zachowania. Dodatkowo brak stałych elementów wywołujących agresję psa, przy jednoczesnym pojawianiu się takich zachowań w momentach ograniczających swobodę (np. obejmowanie podczas zabawy), predysponuje taką formę agresji do miana dominacyjnej. Innymi wskaźnikami mogą być powtarzające się, nietypowe i niepasujące do sytuacji zachowania agresywne ukierunkowane na ludzi, niezwiązane z jedną określoną sytuacją [Overall, 1999]. Symptomy te, odnotowywane również u Bacy, pozwalają zakwalifikować omawiany przypadek do zachowań agresji dominacyjnej.

Agresja dominacyjna a pozycja społeczna psa

Reakcja właścicieli na agresywne zachowanie dostarcza zwierzęciu informacji o jego ograniczeniach społecznych i behawioralnych. Według badań przeprowadzonych na Uniwersytecie w Pensylwanii, psy wykazujące agresję dominacyjną charakteryzuje specyficzne zachowanie. Przede wszystkim są one bardzo absorbujące i stale domagają się skoncentrowanej na sobie uwagi. Mają nienormalną chęć przewodzenia innym i często stawiają wyzwania, aby określić swoją pozycję w środowisku społecznym [Overall, 1999]. Uwzględniając przedstawione fakty, można przypuszczać, że do grupy tej należał analizowany przypadek Bacy. W tym kontekście można zrozumieć specyficzne zachowanie psa:

  • agresja pojawiała się w momentach, które zostały uznane przez psa za ograniczające jego swobodę, np. nakładanie obroży, obejmowanie psa, pochylanie się, przekroczenie granicy jego terytorium;
  • niejednoznaczne sygnały behawioralne w stosunku do jednego z opiekunów – pies należał do grupy wykazującej agresję przede wszystkim do osób słabszych; mieszane sygnały uspokajająco-agresywne wskazywały na sprzeczne motywacje, z jednej strony lęk przed okazaniem jawnej agresji, z drugiej chęć ustalenia jednoznacznej pozycji w grupie; pozostałe osoby były postrzegane przez psa jako słabsze, stąd zachowanie agresywne było jednoznaczne;
  • brak agresji podczas spacerów – ustalona pozycja społeczna.

Analiza czynników warunkujących agresję dominacyjną w kontekście omawianego przypadku

Agresja pojawiła się w okresie dojrzewania płciowego i społecznego, które mogą nasilać takie formy zachowań [Kalat, 2006; Overall, 1999]. Śledząc kolejne etapy – od narodzenia przez cały okres socjalizacji pierwotnej i wtórnej – można wykazać poszczególne elementy, które zadecydowały o ostatecznym z...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Animal Expert"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • Zniżki na konferencje i szkolenia
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy