Dołącz do czytelników
Brak wyników

Profilaktyka zdrowotna i diagnostyka

23 maja 2018

NR 5 (Maj 2018)

Leki psychotropowe w terapii zwierząt towarzyszących

0 518

W terapii zachowań lękowych u psów istotną rolę może odgrywać terapia lekami psychotropowymi. Wraz z odpowiednim treningiem behawioralnym mogą one poprawić jakość życia zwierzęcia i pomogą uporać się z problemami lękowymi, agresją czy fobiami. Należy jednak pamiętać, że niezwykle ważne jest poznanie etiologii zaburzeń oraz współpraca lekarza weterynarii i behawiorysty. Dlatego przed decyzją o podjęciu terapii lekami należy koniecznie zasięgnąć ich opinii i zastosować się do wszystkich zaleceń.

Leki psychotropowe to substancje o bardzo zróżnicowanej budowie chemicznej, wykazujące działanie na ośrodkowy układ nerwowy, a poprzez to wpływające na modyfikację zachowań, procesy intelektualne oraz stany emocjonalne. Większość leków psychotropowych stosowanych u zwierząt towarzyszących to leki zarejestrowane dla ludzi, które nie mają odpowiedników weterynaryjnych. Brak tych odpowiedników nie wynika z ich niskiego bezpieczeństwa stosowania u zwierząt, ale ze skomplikowanych i kosztownych procesów rejestracyjnych, które nie są opłacalne dla przemysłu farmaceutycznego. Dlatego zawsze przed zastosowaniem leku psychotropowego należy wyjaśnić tę kwestię opiekunowi zwierzęcia i uzyskać jego akceptację dla proponowanej farmakoterapii.
Ze względu na działanie leki psychotropowe stosowane u zwierząt towarzyszących dzieli się na:

  • leki normotymiczne, czyli stabilizujące nastrój, które należą do grupy leków przeciwdrgawkowych;
  • leki psycholeptyczne, do których należą:
  • leki przeciwlękowe,
  • leki nasenne i uspokajające;
  • leki psychoanaleptyczne, do których należą:
  • leki przeciwdepresyjne,
  • leki psychostymulujące i nootropowe.

Leki normotymiczne

Do leków normotymicznych należą karbamazepina i gabapentyna. Ta pierwsza to lek przeciwdrgawkowy, działający także jako stabilizator nastroju, obniżający agresywność i nadreaktywność. Działanie leku ujawnia się po kilku dniach w przypadku zachowań nadmiernych, a po 3–6 tygodniach w przypadku zaburzeń nastroju. Z kolei gabapentyna to lek przeciwdrgawkowy, o strukturze podobnej do kwasu  gamma-aminomasłowego (GABA). Działa także przeciwbólowo w neuralgiach i zaczyna być szeroko stosowany w agresji na tle bólowym. Ponadto działa ona stabilizująco na nastrój.

Leki przeciwlękowe

Leki przeciwlękowe stosowane u zwierząt towarzyszących dzielą się na kilka grup, w zależności od substancji czynnej. Mogą to być: 

  • benzodiazepiny (np. diazepam, alprazolam, oksazepam),
  • pochodne difenylometanu (np. hydroksyzyna),
  • beta-adrenolityki (np. propranolol),
  • azopirony (np. buspiron).

Benzodiazepiny najczęściej stosowane są do przerwania panicznej reakcji lękowej w czasie i po działaniu bodźca, mogą także ograniczać spodziewaną reakcję lękową przy wcześniejszym podaniu leku przed wystąpieniem bodźca. Benzodiazepiny działają poprzez zwiększenie powinowactwa kwasu gamma-aminomasłowego (GABA) do receptorów GABA i zwiększenie reaktywności receptorów GABA. Ze względu na krótki okres półtrwania leki z tej grupy podaje się 3–4 razy dziennie. Można je także stosować doraźnie, tylko w razie potrzeby, np. w lęku separacyjnym na godzinę przed wyjściem z domu czy w lęku przed burzą na godzinę przed spodziewaną burzą. U niektórych psów benzodiazepiny mogą wywoływać pobudzenie, dlatego pierwszy raz powinno zastosować się lek w spokojny dzień, bez działania bodźców powodujących lęk w celu sprawdzenia reakcji psa na lek. W przypadku wystąpienia reakcji paradoksalnych zaleca się zmianę leku na inny z tej grupy.
Hydroksyzyna to z kolei pochodna piperazyny, lek uspokajający i przeciwlękowy. Mechanizm działania jest prawdopodobnie związany z zahamowaniem aktywności ośrodków w warstwie podkorowej OUN. Hydroksyzyna nie hamuje czynności kory mózgowej. Zmniejsza stan napięcia wewnętrznego i niepokoju oraz napięcie mięśniowe.
Propranolol ma nieselektywne działanie beta-adrenolityczne. Stosowany jest powszechnie jako lek kardiologiczny, ma także działanie sympatykolityczne, czyli blokuje receptory postsynaptyczne w układzie współczulnym. W związku z powyższym, poza wskazaniami kardiologicznymi, stosowany jest także w celu zmniejszenia lęku sytuacyjnego i uogólnionego. Zaleca się go w przypadku silnego pobudzenia układu współczulnego, objawiającego się intensywnym ziajaniem, ślinieniem się i dużą ekscytacją.
Korzystne jest stosowanie propranololu w terapii skojarzonej z fenobarbitalem, który zwiększa jego biodostępność i pozwala zredukować jego dawkę, a przez to zmniejsza się ryzyko wystąpienia bradykardii.
I wreszcie buspiron, czyli lek, którego dokładny mechanizm przeciwlękowego działania nie został poznany. Z badań na zwierzętach wynika, że buspiron wpływa na receptory serotoninergiczne, noradrenergiczne, cholinergiczne i dopaminergiczne w mózgu. Buspiron zwiększa aktywność swoistych szlaków noradrenergicznych i dopaminergicznych, podczas gdy aktywność układu serotoninergicznego i cholinergicznego jest hamowana. Jego działanie terapeutyczne widać po czterech tygodniach stosowania. W silnym lęku może być stosowany łącznie z doraźnym podawaniem benzodiazepiny. Stosowany jest w terapii lęku raczej jako lek drugiego rzutu lub w terapii kombinowanej.

Leki przeciwdepresyjne

Leki przeciwdepresyjne stosowane u zwierząt towarzyszących dzieli się na:

  • trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne (TLPD, TCA), takie jak klomipramina czy amitryptylina,
  • selektywne inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny (SSRI): fluoksetyna, fluwoksamina, sertralina.

Pierwsze z wyżej wymienionych, czyli trójpierścieniowe (trójcykliczne) leki przeciwdepresyjne, to inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny i noradrenaliny, wpływające raczej modyfikująco na wrażliwość receptorów niż poprzez bezpośrednie oddziaływanie na receptory. Pierwsze efekty terapeutyczne widoczne są po 3–4 tygodniach od rozpoczęcia podawania leku. Działają przeciwdepresyjnie, przeciwlękowo i uspokajająco. Można je stosować łącznie z benzodiazepinami, podając TLPD długofalowo, a któryś lek z grupy benzodiazepin doraźnie w razie potrzeby.
Natomiast SSRI to selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny. Poprzez zwiększenie poziomu serotoniny w synapsach działają przeciwdepresyjnie, wpływają pozytywnie na nastrój. Stosowane są głównie w agresji w kontekście społecznym i zaburzeniach obsesyjno-kompulsywnych, a także przy nadmiernym i spaczonym łaknieniu. Fluwoksaminę można także stosować przy nadruchliwości.

Leki psychostymulujące

Kolejną grupą leków są leki psychostymulujące, a wśród nich selegilina – selektywny, nieodwracalny inhibitor MAO, który nasila przekaźnictwo dopaminergiczne poprzez hamowanie metabolizmu dopaminy, zwiększenie syntezy dopaminy i hamowanie wychwytu zwrotnego dopaminy i noradrenaliny.
Wskazaniami do stosowania są zaburzenia związane z wiekiem, takie jak dezorientacja, zaburzenia procesów poznawczych, zaburzenia cyklu snu i czuwania u geriatrycznych psów i kotów, a także problemy z uczeniem się i koncentracją, również u psów młodych. W takim przypadku stosowanie należy rozpocząć na trzy tygodnie przed rozpoczęciem treningów.
Nie należy stosować selegiliny jednocześnie z fluoksetyną ani z innymi inhibitorami monoaminooksydazy (MAO-I). Trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne można zastosować nie wcześniej niż po upływie co najmniej 14 dni od odstawienia selegiliny.
Dobór odpowiedniego leku psychotropowego dokonuje się w zależności od:

  • działania leku na przekaźnictwo neuronalne,
  • objawów klinicznych,
  • zaburzenia zachowania.

Stosowanie leków psychotropowych u zwierząt towarzyszących wymaga z jednej strony znajomości działania poszczególnych leków, potencjalnych interakcji i działań niepożądanych, z drugiej zaś znajomości etiologii i mechanizmów problemów i zaburzeń behawioralnych.

Znaczenie prawidłowej diagnozy

Przed podjęciem terapii należy prawidłowo sklasyfikować zaburzenie i jego podłoże. Trzeba pamiętać też o tym, że zmiany zachowania mogą być spowodowane przyczynami zdrowotnymi, co także powinno się uwzględnić w diagnostyce różnicowej. Dopiero po wykluczeniu podłoża somatycznego można analizować dany przypadek pod kątem behawioralnym.
Leki psychotropowe są bardzo pomocne w leczeniu zaburzeń behawioralnych, a także poprawiają jakość życia zwierzęcia w czasie prowadzonej terapii behawioralnej, która często jest długotrwała. Zawsze jednak powinny być stosowane jako element uzupełniający terapii behawioralnej, a nie ją zastępujący, ponieważ leki psychotropowe stosuje się, aby łagodzić objawy problemu, a jego przyczynę eliminuje się poprzez terapię behawioralną.
W związku z tym dobór odpowiedniego leku psychotropowego i monitorowanie farmakoterapii przez lekarza weterynarii zawsze powinien odbywać się we współpracy z zoopsychologiem/behawiorystą, w oparciu o jego ocenę i rozpoznanie zaburzenia zachowania. Ścisła i stała współpraca lekarza weterynarii i zoopsychologa/behawiorysty jest kluczowym warunkiem skutecznej terapii.

Stosując leki psychotropowe, należy pamiętać o tym, że:

  • terapia lekami psychotropowymi jest długotrwała – może trwać od kilku miesięcy nawet do kilku lat,
  • leki psychotropowe mają działanie uzależniające, dlatego nie można nagle przerwać ich stosowania, w każdym przypadku lek odstawia się powoli, poprzez stopniowe zmniejszanie jego dawki, przez tyle tygodni, ile miesięcy trwała terapia, np. przy farmakoterapii trwającej sześć miesięcy lek odstawia się przez sześć tygodni,
  • przy podawaniu leków psychotropowych dłużej niż rok zaleca się kontrolne badanie krwi co pół roku,
  • efekt działania leków psychotropowych występuje dopiero po ok. 3–4 tygodniach od rozpoczęcia terapii, o czym należy powiadomić właściciela.


Leki stosowane w terapii lęku

W przypadku lęku kluczowe jest połączenie terapii behawioralnej wraz z modyfikacją środowiska i z farmakoterapią. Odczuwanie silnego lęku zaburza funkcjonowanie organizmu, a zastosowanie terapii farmakologicznej łagodzi jego objawy, w związku z czym poprawia się jakość życia i funkcjonowanie zwierzęcia. W takim przypadku stosowanie wyłącznie terapii behawioralnej bez wsparcia farmakologicznego i narażanie zwierzęcia na długotrwałe odczuwanie lęku jest działaniem wbrew jego dobrostanowi.
W przypadku lęku najczęściej stosowanymi lekami są wspomniane już benzodiazepiny, które działają dość szybko, ograniczając jego objawy. Należy jednak pamiętać, że nie mają one działania terapeutycznego, a jedynie doraźne. Poza tym benzodiazepiny działają amnestycznie i utrudniają procesy uczenia, dlatego nie powinny być stosowane przez długi czas, szczególnie w trakcie terapii behawioralnych, bo ograniczają ich skuteczność. Z tego względu lepiej stosować je w terapii skojarzonej z lekami z grupy TLPD lub SSRI czy buspironem, które podaje się długofalowo, a benzodiazepiny doraźnie w razie potrzeby, 
np. w przypadku lęku separacyjnego można stosować długofalowo klomipraminę, a alprazolam podawać w razie potrzeby na godzinę przed wyjściem z domu.
Inną grupą leków stosowaną w terapii lęku są leki przeciwdepresyjne. Wpływają one...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Animal Expert"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • Zniżki na konferencje i szkolenia
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy