Dołącz do czytelników
Brak wyników

Profilaktyka zdrowotna i diagnostyka

5 października 2017

NR 1 (Wrzesień 2017)

Chroniczny ból jako przyczyna zmian behawioralnych

0 402

Zarządzanie bólem to jedno z czołowych zagadnień współczesnej weterynarii. Pierwszymi wskaźnikami bólu są zmiany w zachowaniu, dlatego tak istotne jest, aby ludzie, którzy opiekują się zwierzętami, potrafili rozpoznawać zmiany zachowania świadczące o występowaniu bólu u swoich podopiecznych. To pozwoli im ocenić stan zwierzęcia, określić natężenie bólu i stopień cierpienia oraz podjąć właściwe działania mające na celu jego złagodzenie.

Ból, zgodnie z definicją, oznacza nieprzyjemne wrażenia zmysłowe i emocjonalne powstające pod wpływem bodźców uszkadzających tkanki lub zagrażających ich uszkodzeniem. Oznacza to, że ból powoduje cierpienie. Celem odczuwania bólu jest motywowanie organizmu do zmiany zachowania, tak aby ograniczyć jego odczuwanie, czyli wywoływanie reakcji unikania. Zadaniem tego mechanizmu jest sygnalizacja uszkodzenia części ciała i konieczności jej ochrony przed dalszymi uszkodzeniami. Taką rolę odgrywa 
w organizmie ból ostry, który można nazwać bólem adaptacyjnym. Ból chroniczny jest nieadaptacyjny, ponieważ ma niewielki wpływ na ochronę tkanek, zaburza równowagę organizmu i ogranicza jego sprawność. Jest on niekorzystny dla organizmu i traktuje się go jako odrębną jednostkę chorobową. 

Ból wyewoluował jako mechanizm obronny działający przez krótki czas i jako taki występuje u dzikich zwierząt. Ból chroniczny raczej nie występuje u dzi-kich zwierząt, ponieważ upośledzając funkcjonowanie organizmu, powoduje śmierć cierpiącego zwierzęcia, które ginie wskutek niemożności zdobycia pożywienia lub poprzez zostanie ofiarą innego osobnika. 

Problem bólu chronicznego istnieje natomiast u zwierząt domowych. Opieka zapewniana zwierzętom domowym przyczyniła się do znacznego wydłużenia ich życia w porównaniu do zwierząt wolno żyjących i bezdomnych. W związku z tym narażone są one na choroby wieku starczego, które z reguły wiążą się z występowaniem bólu chronicznego.

Rozpoznanie bólu

Rozpoznawanie bólu u zwierząt jest trudne, bo zwierzęta, jako potencjalne ofiary innych gatunków, ukrywają ból. Często w czasie wizyty w lecznicy weterynaryjnej, która jest dla nich sytuacją stresową, mobilizują się bardzo, żeby nie pokazać objawów bólu. Utrudnia to znacznie diagnozę weterynaryjną. Rozpoznanie bólu komplikują też różnice osobnicze i rasowe. Dlatego tak ważna jest rola opiekunów zwierząt w dostrzeganiu i właściwej ocenie zmian zachowania. 

Objawy bólu ostrego są łatwiejsze do zauważenia. U psów zmiany dotyczą mowy ciała, która w przypadku bólu jest bardzo podobna do mowy ciała przy lęku z licznymi sygnałami stresu. Można zaobserwować zmiany postawy ciała, takie jak usztywnienie, skulona pozycja, podkasany brzuch, grzbiet wygięty w łuk, gładkie czoło, uszy położone płasko do tyłu albo przyciśnięte go głowy, widoczne białko oka. Mogą także występować nienaturalne pozycje, np. tzw. ukłon przy bólu w obrębie jamy brzusznej, przechylenie głowy czy kulawizny. Przy silnym bólu pies może spoglądać lub kierować ucho w stronę bolącego miejsca, lizać lub wygryzać to miejsce. Czasami występują także wokalizacja, popiskiwanie, skomlenie, wzdychanie. Zwierzę cierpiące z bólu unika kontaktu z człowiekiem i z innymi psami. 

Ból chroniczny jest znacznie trudniejszy do rozpoznania od bólu ostrego, bo nie jest tak silny. Zwykle jest to ból umiarkowany, do średniego. Z reguły jest przy tym zachowany apetyt, pies cieszy się na widok opiekuna. Dodatkowo jego objawy nasilają się stopniowo oraz występują u psa lepsze i gorsze dni. Dlatego często ból chroniczny pozostaje niezauważony przez opiekunów psa. 

Objawy bólu chronicznego u psów:

  • brak niektórych zachowań, które wcześniej występowały, np. zaprzestanie wskakiwania na łóżko, niechęć do wchodzenia po schodach;
  • nietypowe zachowania, które wcześ-niej nie występowały, np. układanie się w ciepłych miejscach, ocieranie o przedmioty;
  • kulawizny;
  • opuszczenie głowy poniżej linii grzbietu w czasie ruchu;
  • zmiana zachowania w ciągu nocy, np. częste zmiany pozycji, krążenie, wzdychanie;
  • zaniechanie podnoszenia łapy przy oddawaniu moczu lub podnoszenie zawsze tej samej kończyny; 
  • wchodzenie na schody i schodzenie z nich zawsze tą samą kończyną;
  • przy bólu w aparacie ruchowym lepsze zachowanie rano, gorsze wieczorem;
  • niechęć do zmian pozycji, np. siadania, kładzenia się, szczególnie na śliskich powierzchniach;
  • przyjmowanie nietypowych pozycji, np. siadanie bokiem, wyprostowane tylne łapy w pozycji siedzącej;
  • nadmiernie naturalne zachowania, np. wzmożone picie wody;
  • brak lub ograniczenie naturalnych zachowań, np. niechęć do jedzenia; 
  • zachowanie nietypowe, wykraczające poza etogram gatunku, np. łykanie kamieni;
  • zachowania przekierowane, np. ruchy kopulacyjne na poduszce lub innym zwierzęciu;
  • zachowania przymusowe: stereotypie (cykliczne powtarza-nie mało zróżnicowanej sekwencji ruchu, pozbawione widocznego celu),  próżniowe PICA (zjadanie rzeczy niejadalnych), konfliktowe (wylizywanie ciała do krwi, ssanie boku, gonienie świateł i cieni, łapanie nieistniejących much);
  • spadek reaktywności (depresja, bezruch toniczny);
  • zaburzenia snu.

Ze względu na lęk przed bliskim kontaktem, który stanowi zagrożenie potencjalnym urażeniem bolącego miejsca, psy mogą unikać dotyku czy zabiegów pielęgnacyjnych. Może to także prowadzić do wystąpienia zachowań agresywnych, których celem jest zwiększenie dystansu, np.: 

  • nadmierne, nieadekwatne reakcje spowodowane irytacją,
  • zwiększenie liczby sygnałów dystansujących: marszczenie kufy, warczenie, kłapanie zębami, uderzanie zębami, uderzanie zamkniętym pyskiem, 
  • brak sekwencji agresji – ugryzienia bez ostrzeżenia,
  • wystąpienie zachowań agresywnych u dotychczas łagodnego psa,
  • unikanie kontaktów z psami i agresja dystansująca do psów,
  • unikanie kontaktów z ludźmi i agresja dystansująca do ludzi.

Dlatego w przypadku wystąpienia agresji u dotychczas łagodnego psa pierwszym krokiem powinna być kontrola stanu zdrowia i wyeliminowanie przyczyny somatycznej tego zachowania. 

Długotrwały, nieleczony ból chroniczny powoduje także zmiany nastroju, które mogą objawiać się wystąpieniem:

  • wyciszenia i wycofania się z interakcji społecznych,
  • smutku, braku pewności siebie, lęku,
  • zaniechania zabawy,
  • depresji.

Z uwagi na trudności w ocenie bólu chronicznego w czasie wizyty w gabinecie weterynaryjnym, kluczowe znaczenie ma obserwacja i ocena zmian zachowania psa na co dzień przez właściciela. Jednym z narzędzi stosowanych od oceny bólu przez właściciela psa jest kwestionariusz Canine Brief Pain Inventory – CBPI. Jest on bardzo pomocny w dokonaniu obiektywnej oceny nasilenia bólu i wpływu bólu na aktywność psa. Stosując powyższą skalę, określa się w sposób numeryczny nasilenie bólu (od 0 – brak bólu do 10 – ekstremalnie silny ból) oraz wpływ bólu na codzienne funkcjonowanie psa (0 – brak wpływu do 10 – całkowite zaburzenie funkcjonowania).

Wpływ bólu

Ból chroniczny wpływa na struktury i funkcje mózgu. Zaburza przepływ mózgowy krwi, powoduje ubytek neuronów w korze mózgowej i wzgórzu. Na skutek bólu pobudzany jest układ limbiczny, do którego dociera duży strumień impulsów bólowych. Ma to wpływ na zmiany behawioralne i emocjonalne u psa, co najczęściej objawia się wycofaniem i depresją. Behawioralna ekspresja bólu jest specyficzna dla gatunku, rasy, wieku i indywidualnego temperamentu i osobowości psa oraz zależy od obecności dodatkowych stresorów  w jego otoczeniu. 

 

Canine Brief Pain Inventory 

Opis bólu
Ocena bólu psa:

Należy zaznaczyć liczbę, która najtrafniej ocenia: 

1.    Najsilniejszy ból, jaki wystąpił w ciągu ostatnich 7 dni
    0         1         2         3         4         5          6         7         8         9        10
    brak bólu                                                                                            skrajnie silny ból
2.    Najsłabszy ból, jaki wystąpił w ciągu ostatnich 7 dni
    0         1         2         3         4         5          6         7         8         9        10
    brak bólu                                                                                           skrajnie silny ból
3.    Średni ból, jaki wystąpił w ciągu ostatnich 7 dni
    0         1         2         3         4         5          6         7         8         9        10
    brak bólu                                                                                           skrajnie silny ból
4.    Aktualnie odczuwany ból 
    0         1         2         3         4         5          6         7         8         9        10
    brak bólu                                                                                            skrajnie silny ból

Funkcjonowanie:

Należy zaznaczyć liczbę, która w ciągu ostatnich 7 dni najtrafniej oznacza wpływ bólu na:

1.    Ogólną aktywność 
    0         1         2         3         4         5          6         7         8         9        10
    brak wpływu                                                                                       całkowicie zaburzona 
2.    Zadowolenie z życia
    0         1         2         3         4         5          6         7         8         9        10
    brak wpływu                                                                                      całkowicie zaburzone
3.    Zdolność do wstawania z pozycji leżącej
    0         1         2         3         4         5          6         7         8         9        10
    brak wpływu                                                                                      całkowicie zaburzona  
4.    Zdolność do chodzenia
    0         1         2         3         4         5          6         7         8         9        10
    brak wpływu                                                                                     całkowicie zaburzona  
5.    Zdolność do biegania
    0         1         2         3         4         5          6         7         8         9        10
    brak wpływu                                                                                      całkowicie zaburzona  
6.    Zdolność do wchodzenia na progi, krawężniki, po schodach
    0         1         2         3         4         5          6         7         8         9        10
    brak wpływu                                                                                     całkowicie zaburzona  
7.    Wrażenie ogólne 
    Należy zaznaczyć liczbę opisującą jakość życia psa w czasie ostatnich 7 dni.
    0         1         2         3         4         5          6         7         8         9        10
    brak wpływu                                                                                     całkowicie zaburzone 

Wypełniony przez właściciela kwestionariusz powinien być zaprezentowany lekarzowi weterynarii podczas konsultacji, co pomoże mu w ocenie sytuacji.

 

Tabela 1. Ból fizjologiczny i patologiczny

Fizjologiczny 
(adaptacyjny)

Patologiczny 
(nieadaptacyjny)

Zawsze ostry

Wskutek procesów zapalnych 
Ostry  -  chroniczny

Neuropatyczny
Zawsze chroniczny

 

Ból chroniczny powoduje stres, który jest przyczyną zwiększenia napięcia mięśniowego, potęgującego z kolei odczuwanie bólu. 
W stanie stresu dochodzi do obniżenia poziomu serotoniny, podwyższenia stanu kortyzolu. Obniżony stan serotoniny także przyczynia się do nasilenia odczuwania bólu. 
W związku z powyższym ból powinno się redukować i eliminować. Prawidłowa terapia polega na eliminowaniu bólu jako przyczyny pogorszenia się stanu organizmu i obejmuje wszystkie czynniki wpływające na jego odczuwanie.
Odczuwanie bólu ogranicza ilość snu, co powodu...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Animal Expert"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • Zniżki na konferencje i szkolenia
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy