Dołącz do czytelników
Brak wyników

Terapia behawioralna

5 października 2017

NR 1 (Wrzesień 2017)

Dojrzały kot z zespołem zaburzeń poznawczych
Przyczyny i terapia

0 477

Liczne publikacje na temat zespołu zaburzeń poznawczych (CDS) u zwierząt pokazują, jak wiele pytań rodzi się na temat tej jednostki chorobowej, i uświadamiają nam jej złożony i wieloaspektowy charakter. Należy pamiętać, że CDS jest chorobą nieuleczalną i postępującą, ale jej przebieg można spowolnić.

Zmieniający się styl życia współczesnych społeczeństw sprawił, że w wielu rozwiniętych krajach Zachodu kot już dawno swoją popularnością przewyższył psa. Zapracowani Niemcy, Francuzi, Skandynawowie, Kanadyjczycy czy Amerykanie uznali, że kot jest o wiele łatwiejszy w utrzymaniu niż pies, a poza tym inaczej funkcjonuje w przestrzeni społecznej. Nie wymaga codziennych spacerów, sprawia mniej problemów behawioralnych i wiele godzin może przebywać sam w domu. Tak przynajmniej uważa spora część osób decydujących się na posiadanie kota. W dzisiejszych czasach ludzie coraz lepiej dbają o swoje zwierzęta. Opieka weterynaryjna, możliwości diagnozowania, a także rosnąca świadomość opiekunów w zakresie prawidłowego żywienia jest nieporównywalna do tego, co mogliśmy obserwować jeszcze 10 czy 20 lat temu. Dzięki temu koty dożywają sędziwego wieku. Szacuje się, że wiele tych zwierząt może przeżyć w naszych domach około 20 lat i więcej. Podobnie jak u ludzi możemy więc obserwować coraz większą liczbę chorób somatycznych oraz zaburzeń zachowania związanych z podeszłym wiekiem. Dlatego każdy lekarz weterynarii oraz behawiorysta powinien być przygotowany na to, że coraz częściej będzie się spotykał z takimi przypadkami. To samo odnosi się do opiekunów, którzy muszą stawić czoła zupełnie innym problemom niż te, które wynikały z posiadania zwierząt w przeszłości.

Procesy starzenia się ludzi i zwierząt 

Starzenie się wiąże się z postępującymi zmianami w mózgu i zaburza jego normalne funkcjonowanie. Wraz z wiekiem kurczy się istota szara, następuje utrata połączeń synaptycznych oraz demielinizacja włókien nerwowych. Nasz mózg ulega stopniowej degradacji, z kory mózgowej znika wiele typów neuronów i dlatego u wielu osób w podeszłym wieku obserwuje się zaburzenia funkcji poznawczych, ponadto w znaczny sposób obniża się tempo przekazywania informacji w układzie nerwowym. Do niedawna uważano, że jest to proces niemożliwy do powstrzymania i typowy dla osób starszych. Dzisiaj już wiadomo, że przynajmniej część z tych procesów da się powstrzymać, a nasz mózg jest na tyle plastyczny, że nawet w zaawansowanym wieku mogą tworzyć się nowe połączenia nerwowe, kora może zwiększać swoją objętość, a osłonka mielinowa może 
się regenerować. 

Jedną z najczęściej opisywanych chorób neurodegeneracyjnych występujących głównie u ludzi w podeszłym wieku jest choroba Alzheimera. Jej etiologia nie jest do końca znana, choć istnieją dwie mocne hipotezy: jedna wskazująca jako przyczynę złogi komórkowe beta-amyloidu, a druga – wewnątrzkomórkowe zmiany w białku TAU. Tak czy inaczej, postępująca choroba oznacza upośledzenie sprawności umysłowej i odpowiada za zaburzenia podstawowych czynności poznawczych. Chory ma kłopoty z pamięcią i z uczeniem się, miewa trudności z mówieniem, zaburzone są często percepcja i sprawność ruchowa. Niejednokrotnie obniża się aktywność psychiczna, obserwuje się również zaburzenia orientacji w czasie i przestrzeni oraz częste wahania nastroju. Choroba, postępując, w coraz większym stopniu uzależnia chorego od opiekunów. Diagnozowanie jest skomplikowane, ponieważ często dopiero problemy z codziennym funkcjonowaniem pozwalają rozpoznać to schorzenie. W rozpoznaniu bardzo pomocna jest historia choroby, relacja osób bliskich oraz badania neuropsychologiczne, dzięki którym można ocenić, w jakim stopniu upośledzone są funkcje poznawcze. Ponadto można wykonać badania obrazowe mózgu, które służą głównie rozpoznaniu różnicowemu i wykluczeniu innych przyczyn otępienia. 

A jak to wygląda u zwierząt? Bardzo często zaburzenia zachowania psów i kotów w podeszłym wieku określa się mianem psiego lub kociego Alzheimera, ponieważ doszukujemy się pewnych analogii w zachowaniu starszych ludzi i starzejących się zwierząt towarzyszących. O ile w przypadku ludzi prowadzi się diagnostykę różnicową, a poza tym lekarz ma bezpośredni kontakt z chorym i może zebrać szczegółową historię choroby, o tyle w przypadku zwierząt opiekunowie rzadko zwracają się do lekarza weterynarii czy do behawiorysty po pomoc. Często dzieje się tak, ponieważ nie zawsze są w stanie zaobserwować pierwsze symptomy pogarszającego się stanu zdrowia. Opiekunowie nie przykładają wagi do pewnych zmian w zachowaniu zwierzęcia, uznając, że są one związane z procesem starzenia się i niewiele można z tym zrobić. Jednak zarówno lekarz weterynarii, jak i behawiorysta są w stanie pomóc opiekunom posiadającym starsze zwierzę, proponując im odpowiedni sposób postępowania. Landsberg (2004) wymienia trzy integralne części programu opieki nad geriatrycznym zwierzęciem: 

  • Identyfikacja objawów klinicznych przez lekarza weterynarii we współpracy z opiekunem zwierzęcia i zgłaszanie wszelkich zmian w zdrowiu i zachowaniu, jeśli tylko je zaobserwujemy. 
  • Rutynowe badania wykonywane przez lekarza weterynarii w celu wykrycia niezauważalnych dla opiekuna zmian w zdrowiu.
  • Regularne badania laboratoryjne w celu wczesnego rozpoznania choroby.

Dzięki temu łatwiej jest lekarzowi określić, czy zwierzę cierpi na zespół zaburzeń poznawczych.

Zespół zaburzeń poznawczych u kotów (CDS)

Zespół zaburzeń poznawczych (Cognitive Dysfunction Syndrome – CDS) to termin, którym posługujemy się, żeby opisać pogarszające się z wiekiem zdolności poznawcze zwierząt. Mówimy o tych zaburzeniach, które nie mają jasno określonego podłoża medycznego, a ich przyczyna nie jest do końca wyjaśniona. Obecnie zakłada się, że u starszych kotów może dochodzić do degeneracji naczyń krwionośnych w obrębie mózgu i jakiejś postaci arteriosklerozy. Inna hipoteza mówi, że w organizmie pojawia się nadmiar wolnych rodników, które przyspieszają procesy starzenia się i rozwój chorób neurodegeneracyjnych. Schorzenie to dotyczy i było często opisywane u psów, jednak starzejące się koty również na nie zapadają. Zadaniem lekarza jest prawidłowe zdiagnozowanie kota, ponieważ wiele innych chorób występujących w populacji starszych kotów daje podobne do CDS objawy, natomiast sposób postępowania i wdrażane procedury mogą być zupełnie inne. Nie zawsze też występujący problem musi oznaczać schorzenie neurologiczne. Dobrym przykładem jest starszy kot załatwiający się poza kuwetą. W podeszłym wieku trudności z poruszaniem się, towarzyszący temu ból mogą sprawiać, że kot rezygnuje z chodzenia do kuwety, szczególnie jeśli np. mieszka w piętrowym domu i musi pokonywać schody. Zaczyna więc załatwiać potrzeby w wybranych przez siebie i łatwo dostępnych miejscach. Przyczyną takiego zachowania jest ból odczuwany przez zwierzę i zgeneralizowana na skutek tego awersja do kuwety. Zmiana w zachowaniu ma podłoże medyczne, jest związana z wiekiem, ale nie ma nic wspólnego z zaburzeniami w orientacji przestrzennej i kłopotami z pamięcią, które mogą być typowymi objawami CDS. 

Landsberg jest autorem terminu DISHA. To pochodzący z języka angielskiego akronim, który oznacza pięć kategorii objawów ułatwiających diagnozowanie CDS:
1.     D – disorientation, czyli zaburzenia w orientacji przestrzennej,
2.     I – interaction alterations, czyli zaburzenia w kontaktach społecznych,
3.     S – sleep-wake cycle changes, czyli zaburzenia stanu snu i czuwania,
4.     H – housesoiling, czyli oddawanie moczu lub kału poza kuwetą,
5.     A – activity level alterations and increased anxiety, czyli zmiany w poziomie aktywności (obniżenie lub 
       podwyższenie) pojawienie się zachowań lękowych.

 

Czy wiesz, że…

Bardzo często zaburzenia zachowania psów i kotów w podeszłym wieku określa się mianem psiego lub kociego Alzheimera, ponieważ doszukujemy się pewnych analogii w zachowaniu starszych ludzi i starzejących się zwierząt towarzyszących.

 

1.     Zaburzenia w orientacji przestrzennej u kotów mogą przyjmować różne formy. Właściciele obserwują, że niewychodzący kot nagle zaczyna spędzać całe godziny przy drzwiach i domaga się wyjścia. Często po otwarciu drzwi kot wychodzi tylko po to, żeby za chwilę wrócić i znowu powtarza tę sekwencję zachowań. Niektóre koty mają problemy z omijaniem przeszkód lub dochodzą do ściany lub innego obiektu, stają przed nim i nie wiedzą, jak się wycofać. 
2.    Zaburzenia w kontaktach społecznych odnoszą się do relacji z opiekunami lub z innymi zwierzętami. Ni stąd, ni zowąd łagodny do tej pory kot zaczyna przejawiać zachowania agresywne i atakuje opiekuna lub inne zamieszkujące z nim zwierzę. Obserwuje się też odwrotne zachowania: koty, które przejawiały zachowania agresywne, łagodnieją i stają się bardziej przyjazne.
3.    Zmiany w dobowym cyklu snu i czuwania stają się kłopotliwe dla opiekunów, kiedy kot zaczyna przesypiać całe dnie i staje się nadmiernie aktywny w nocy. W etogramie kota sen i odpoczynek zajmują znaczną część doby, natomiast ewolucyjnie kot przystosował się do rytmu życia gryzoni, które stają się aktywne po zapadnięciu zmroku. To właśnie konieczność polowania i zdobycia pożywienia zmusiła koty do nocnej aktywności, choć przyznać trzeba, że często zmieniają one swój naturalny rytm dobowy i dopasowują stopień aktywności do stylu życia opiekuna. Niestety w podeszłym wieku kot może zacząć być aktywny w nocy i często opiekunowie opisują tę aktywność jako bardzo kłopotliwą, począwszy od nadmiernej wokalizacji, do zachowań lękowych, zwiększonej aktywności ruchowej (bieganie „bez celu”) i niewłaściwie ukierunkowanych zachowań łowieckich (np. na śpiącego opiekuna).
4. Oddawanie moczu lub kału poza kuwetą jest częstym symptomem CDS. Oczywiście przyczyn takiego zachowania może być wiele, od medycznych do behawioralnych, natomiast ocenia się, że około 27% starszych kotów prezentuje to zachowanie. Ważne, żeby pamiętać, że u kotów w starszym wieku załatwianie potrzeb fizjologicznych w niewłaściwych miejscach może świadczyć o wystąpieniu CDS, powinniśmy jednak pamiętać, że zwierzę może cierpieć z powodu innej choroby dającej te same objawy. Chory kot najczęściej wybiera jedno lub dwa miejsca, gdzie oddaje mocz, w przebiegu CDS lokalizacja ma charakter przypadkowy. 
5.    Zmiany w poziomie aktywności mogą być niezauważane przez opiekunów, 
którzy uznają, że niska aktywność spowodowana jest naturalnym procesem starzenia się kota. Rolą lekarza weterynarii jest wykluczenie chorób somatycznych wywołujących podobne objawy. Starsze koty, szczególnie otyłe, często cierpią z powodu zwyrodnieniowego zapalenia stawów, które może ograniczać je ruchowo. Inaczej jest, kiedy zwierzę, do tej pory spokojne, nagle zaczyna być nadmiernie pobudzone, szczególnie jeśli wiąże się to z zaburzeniami dobowego cyklu snu i czuwania. Zachowania lękowe mogą się pogłębiać z wiekiem, zwłaszcza jeśli kot prezentował je wcześniej. Zwierzę może również zacząć wykazywać oznaki stresu związanego z separacją od opiekuna, stać się nadmiernie wyczulone na hałasy bądź nie akceptować zmian w otoczeniu i reagować chowaniem się lub agresją o podłożu lękowym. Bardzo często towarzyszą temu zaburzenia pamięci i rozwijająca się choroba somatyczna, która pogłębia te zachowania.

Oprócz objawów kategoryzowanych jako DISHA, opiekunowie starszych kotów powinni zwracać uwagę na zmienne reakcje i wahania nastroju, nadmierną wokalizację, szczególnie w nocy, brak apetytu lub nadmierny apetyt i dezorientację w czasie. Ze względu na to, że te objawy mogą towarzyszyć innym chorobom typowym dla starszych kotów, zawsze należy je oceniać w kontekście konkretnego pacjenta. Udana terapia zależy od ustalenia przyczyny zmian w zachowaniu i dlatego zanim stwierdzimy, że jest to CDS, należy wykluczyć chorobę zwyrodnieniową stawów, nadciśnienie, nadczynność tarczycy, schorzenia dróg moczowych i problemy z nerkami, cukrzycę, choroby wątroby i układu pokarmowego, pogorszenie słuchu i wzroku, nowotwory układu nerwo-wego (np. oponiak), choroby zakaźne (FIV, FELV, FIP czy toksoplazmoza), ból lub stan zapalny (np. choroby przyzębia czy dziąseł). Należy również wykluczyć behawioralne przyczyny zmiany zachowania, jak np. przeżywany przez kota stres (Gunn-Moore, 2011).

Liczne publikacje na temat CDS u zwierząt pokazują, jak wiele pytań rodzi się na temat tej jednostki chorobowej, i uświadamiają nam jej złożony i wieloaspektowy charakter. Należy pamiętać, że CDS jest chorobą nieuleczalną i postępującą, której przebieg można spowolnić, dlatego idealnym rozwiązaniem jest współpraca opiekuna, który odnotowuje wszelkie zmiany w zachowaniu, lekarza weterynarii, który zabezpiecza kota od strony medycznej, oraz behawiorysty, którego rolą jest ułożenie planu działań terapeutycznych w celu podniesienia nastroju zwierzęcia, wyrównania jego stanu emocjonalnego i zredukowania zachowań niepożądanych. W warunkach polskich nie każda lecznica współpracuje z behawiorystą, choć coraz częściej tak się dzieje. Lekarzom weterynarii trudno pogodzić wykonywanie zawodu z udzielaniem konsultacji behawioralnych w domu pacjenta. Na pełną ocenę zwierzęcia potrzeba około dwóch godzin i w większości przypadków odbywa się to w miejscu jego zamieszkania. Stąd najlepiej jeśli behawiorysta i lekarz współdziałają i wymieniają się informacjami na temat postępów w leczeniu i terapii behawioralnej, co powinno skutkować polepszeniem jakości życia zwierzęcia.

Postępowanie po diagnozie CDS

U zwierząt, podobnie jak u ludzi w podeszłym wieku, zaburzenia poznawcze współistnieją z chorobami ogólnomedycznymi. Przed rozpoczęciem leczenia CDS lekarz weterynarii powinien zadbać o stan zdrowia somatycznego zwierząt. Niektórzy weterynarze nie przykładają należytej wagi do zaburzeń psychicznych i odwrotnie, niektórzy behawioryści bagatelizują stan zdrowia fizycznego. Najważniejsze kroki, które należy podjąć po zdiagnozowaniu CDS i możliwym ustabilizowaniu stanu zdrowia kota, to: leczenie farmakologiczne, manipulacja dietą i ewentualna suplementacja diety oraz terapia behawioralna.

 

Opis przypadku

Opis: Borys – 12-letni kot rasy perskiej, kastrowany w wieku około dwóch lat. Opiekunowie postanowili zasięgnąć opinii behawiorysty, ponieważ kot od pewnego czasu zaczął wokalizować w godzinach nocnych, a ponadto zdarzyło mu się kilka razy oddać mocz poza kuwetą. Poza wizytą u lekarza weterynarii, który stwierdził, że kot klinicznie nie wykazuje żadnych niepokojących objawów, i zalecił badanie moczu, opiekunowie nic więcej nie zrobili, żeby rozwiązać problem. 

Konsultacja behawioralna i szczegółowy wywiad nie wskazały na zaistnienie czynników środowiskowych, które mogłyby wpłynąć na zachowanie kota. Nie zmieniono żwirku, rutyny dnia, sposobu karmienia i zabawy z kotem. Okazało się jednak, że kot uwielbia zabawę i od czasu do czasu...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Animal Expert"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • Zniżki na konferencje i szkolenia
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy