Dołącz do czytelników
Brak wyników

Profilaktyka zdrowotna i diagnostyka

8 marca 2018

NR 3 (Styczeń 2018)

Diagnostyka i ocena nadpobudliwości u psów

0 366

Pobudliwość, ogólnie rzecz ujmując, to zdolność organizmu do reakcji na bodźce docierające z otaczającego środowiska. Określa ona zdolność komórki do zmiany stanu czynnościowego pod wpływem czynników fizycznych lub chemicznych.

U zwierząt największą pobudliwością charakteryzują się komórki nerwowe wyspecjalizowane w odbiorze i przekazywaniu informacji w postaci impulsów nerwowych do innych komórek1. Wyspecjalizowane komórki zlokalizowane są w receptorach, które reagują nawet na najmniejsze zmiany środowiska, czyli tzw. bodźce. Istnieje różnica w pojęciu „bodźca” z perspektywy nauk fizjologicznych i behawioralnych. W tych pierwszych bodźcem jest wszystko to, co pobudza dany receptor. W ujęciu nauk behawioralnych natomiast bodźcem jest każda zmiana w środowisku zewnętrznym lub we wnętrzu organizmu, która wywołuje reakcję behawioralną. W niniejszym artykule zostanie omówiony głównie ten drugi aspekt.

Podział bodźców

Bodźce, ze względu na typ receptora, na jaki działają, możemy podzielić na mechaniczne, termiczne, chemiczne oraz promieniowanie elektromagnetyczne. Kiedy dany bodziec działa jednocześnie na kilka receptorów – mówimy o bodźcu złożonym, a gdy tylko na jeden – o prostym1. Pod względem zachowania i sposobu wywoływania danej reakcji przez bodziec podzielono je na dwa typy. Pierwszy typ to tzw. bodźce-czynniki, czyli stosunkowo proste zmiany fizyczne lub chemiczne środowiska, prowadzące do reakcji bezpośrednio po ich zadziałaniu, która trwa tak długo (lub niewiele dłużej) jak sam bodziec. Drugi typ to bodźce-znaki, które są zdecydowanie bardziej złożone i nie wywołują reakcji bezpośrednio, lecz sygnalizują okazję do wykonania reakcji, a więc są to bodźce wyzwalające. Zachowania pojawiające się w odpowiedzi na bodźce-znaki mają źródło wewnątrz organizmu, zwane popędem, zaś zachowania te należą do instynktowych. Bodźce-znaki są wysoce specyficzne, przez co nazywane są także bodźcami kluczowymi.

 

Czy wiesz, że…

Nadpobudliwość często jest błędnie interpretowanym lub nadinterpretowanym zaburzeniem. Aby właściwie zająć się tym problemem, należy poznać jego przyczynę.

 

Moment, w którym natężenie bodźca jest na tyle silne, by wywołać reakcję, nazywamy progiem pobudliwości3. Kiedy zadziała dany bodziec, następuje pobudzenie organizmu, które określa ogólny poziom aktywności organizmu. Pobudzenie optymalne jest natężeniem pobudzenia, przy którym organizm działa z największą sprawnością3. Organizm, aby nie być w ciągłej aktywności, uczy się, na jakie bodźce ma reagować, filtrując jednocześnie te niepotrzebne. Proces ten nazywamy adaptacją sensoryczną, która charakteryzuje się przejściową zmianą czułości receptora zmysłowego lub narządu zmysłu4. Ta umiejętność zatracania reakcji na nieistotny bodziec, zwana habituacją, jest niezwykle ważnym typem uczenia się nieasocjacyjnego, z którym mają problem zwierzęta tzw. nadpobudliwe. Nadpobudliwość zatem polega na bardzo niskim progu wrażliwości bodźcowej przy jednoczesnym problemie z habituacją. Według klasyfikacji Kazimierza Dąbrowskiego, wzmożona aktywność może dotyczyć sfery psychomotorycznej, sensorycznej, intelektualnej, wyobrażeniowej oraz emocjonalnej5. W przypadku psów obserwujemy przede wszystkim problemy w sferze psychomotorycznej, sensorycznej i emocjonalnej.

Objawy nadpobudliwości u psów

Objawy nadpobudliwości to przede wszystkim wzmożona aktywność, często prowadząca do wytarcia pazurów, zwiększona intensywność wokalizacji, nadwrażliwość oraz przesadne reakcje na wiele bodźców, nawet o bardzo małym natężeniu. Natomiast efekty nadpobudliwości to niszczenie przedmiotów, stereotypie (głównie ruchowe, typu bieganie za ogonem czy krążenie po domu lub kojcu, ale także oralne, np. wylizywanie i podgryzanie kończyn), a także kompulsywne picie wody. Jednakże te objawy nie są typowe i częste, a ponadto są charakterystyczne dla wielu innych zaburzeń. Często długotrwała frustracja nadpobudliwego psa prowadzi właśnie do tego typu zachowań, może nawet doprowadzić do zachowań obsesyjno-kompulsywnych.

Pobudliwość jako cecha temperamentu

Według popularnej koncepcji znanego polskiego psychologa, Jana Strelau, zwanej RTT (Regulacyjna Teoria Temperamentu), na temperament składają się takie cechy jak:

  • aktywność (AK), rozumiana jako skłonność do zachowań o wysokiej wartości stymulacyjnej,
  • reaktywność emocjonalna (RE), czyli tendencja do intensywnego reagowania na bodźce: dodatnio – w stronę wrażliwości (↑RE) lub ujemnie – w stronę odporności (↓RE) emocjonalnej,
  • wrażliwość sensoryczna (WS), czyli intensywność reagowania na bodźce o niskiej wartości sensorycznej,
  • wytrzymałość (WT), w znaczeniu zdolności do adekwatnego reagowania na bodźce długotrwałe lub silnie stymulujące.

Reaktywność i wrażliwość sensoryczna są popularnie nazywane pobudliwością, zaś w rzeczywistości są jej składowymi. Warto zaznaczyć, że reaktywność i aktywność nie są ze sobą tożsame. Reaktywność jest bezpośrednio zdeterminowana przez mechanizm fizjologiczny zmieniający wartość energetyczną stymulacji, zaś aktywność to jedynie punkt wyjścia, dzięki któremu przejawia się biologicznie zdeterminowana tendencja do rozwoju aktywności, która zapewni zaspokojenie potrzeb stymulacji zgodnie z posiadanym mechanizmem fizjologicznym reaktywności. Tak więc pobudliwość jest jedną z cech wpisujących się w temperament. Warto tu zaznaczyć, że temperament, w przeciwieństwie do pojęcia osobowości i charakteru, jest najbliższy fizjologii i dotyczy indywidualnej dyspozycji psychofizycznej, na bazie której realizowane są operacje umysłu.
Niektóre rasy psów były selekcjonowane właśnie pod kątem bardzo niskiego progu pobudliwości, który był ściśle powiązany z tzw. czujnością. Dlatego też psy stróżujące cechują się stosunkowo niskim progiem wrażliwości sensorycznej. Ponadto cecha ta była niezmiernie ważna podczas polowania na gryzonie, które są niezwykle ciche i szybkie. Dlatego też rasy selekcjonowane właśnie do tej roli cechuje wyjątkowy, wrodzony niski próg pobudliwości. Tak więc wyjątkowa czujność sznaucerów miniaturowych czy Jack Russel terierów jest zapisana w ich genach, ponieważ selekcja tych psów nastawiona była m.in. właśnie na tę cechę. Dlatego też podczas wyboru rasy, a także diagnozy i terapii należy wziąć ten czynnik pod uwagę i nie traktować go jako anomalii. W tym przypadku możemy mówić o wrodzonych predyspozycjach do nadpobudliwości. Nie znaczy to jednak, że nie da się w pewnym stopniu zminimalizować tych nadmiernych reakcji oraz nauczyć psa wyciszania w odpowiednich momentach.

Nadpobudliwość spowodowana dyskomfortem w okresie prenatalnym – stres u matki

Badania wykazały, że środowisko prenatalne i okołoporodowe może w dużym stopniu wpłynąć na potomstwo, w tym duży wpływ ma stres matki w czasie ciąży. Stres macierzyński (PNMS) wpływa na rozwój mózgu płodu, powodując m.in. następujące zmiany neurofizyczne: 

  • hamowanie neurogenezy,
  • zaburzenia neuroplastyczności,
  • atrofię neuronów hipokampa i kory
  • przedczołowej,
  • przerost jąder migdałowatych,
  • zaburzenia w synapsach.

Silny, chroniczny stres podczas ciąży może być przyczyną poronienia, przedwczesnego porodu, a także niskiej masy urodzeniowej potomstwa. Nie wywołuje takiego efektu stres krótkotrwały. W badaniach na zwierzętach rozważano różnorodne skutki zdrowotne stresu matki, z czego niektóre stanowią przydatne modele depresji, schizofrenii, a także zespołu nadpobudliwości psychoruchowej wśród populacji ludzkich. Dlatego też chroniczny stres ciężarnej suki może skutkować wystąpieniem problemu z nadpobudliwością jej potomstwa.

Inne fizjologiczne przyczyny nadpobudliwości

Objawy charakterystyczne dla nadpobudliwości mogą wystąpić również w okresie dojrzewania płciowego – w związku z nieustabilizowanymi hormonami płciowymi. Ponadto nadczynność tarczycy może powodować nadpobudliwość, nierzadko połączoną z niepokojem i nadmiernym, wręcz kompulsywnym piciem wody. Jest to jednak stosunkowo rzadka przypadłość u psów, zdecydowanie częściej zdarza się niedoczynność tarczycy. Nerwowość, przeczulicę, a nawet agresję może też powodować pierwotna niedoczynność przytarczyc. Ponadto objawy ze spektrum nadpobudliwości mogą dawać alergie i nietolerancje pokarmowe czy niedobór serotoniny lub dopaminy (zaburzenia neurotransmiterów), a także niektórych witamin niezbędnych w procesie przemiany tryptofanu, które przy tym wspomagają jego działanie. Czasami objawy charakterystyczne dla nadpobudliwości mogą dawać także inne, nieswoiste choroby, np. grzybica pazurów.

Nadpobudliwość wyuczona

Poza fizjologicznym podłożem nadpobudliwości może ona być również skutkiem wpływu środowiska zewnętrznego, w tym głównie człowieka. Psy po przebytych traumach i/lub żyjące w środowisku silnie niestabilnym stają się nadpobudliwe, ponieważ zmusza ich do tego sytuacja. Takie psy, wciąż zaskakiwane różnego rodzaju czynnikami, znacznie zwiększają swoją czujność na wszelkiego typu bodźce. W związku z tym, że ich śro-
dowisko jest nieprzewidywalne, reagują na wiele bodźców. Jest to normalne zachowanie adaptacyjne w celu uniknięcia niebezpieczeństwa, często powiązane ze wzrostem lękliwości. Do najczęstszych przyczyn egzogenicznych nadpobudliwości zaliczamy: przemoc, traumatyczne przeżycia, nieznajomość i brak zapewnienia potrzeb zwierzęcia, nieodpowiednie dobranie rasy do warunków domowych, zbyt małą stymulację psychofizyczną (zbyt ubogie środowisko), antropomorfizację psów (patrzymy na potrzeby psa przez pryzmat ludzkich potrzeb) i zbyt częste stosowanie kar (głównie kary pozytywnej).

Emocje towarzyszące nadpobudliwości

Emocje są kluczowym elementem wszelkich problemów behawioralnych. To właśnie od nich wszystko się zaczyna, więc, zmieniając je, pozbywamy się problemu. U psów nadpobudliwych w zależności od przyczyny problemu możemy mieć do czynienia z frustracją, złością, strachem, niezadowoleniem, smutkiem, ekstazą czy wręcz euforią. Najprościej będzie to zademonstrować na czterech przykładach z życia (patrz Przykłady).

 

Czy wiesz, że...

Objawy nadpobudliwości to przede wszystkim wzmożona aktywność, zwiększona intensywność wokalizacji, nadwrażliwość oraz przesadne reakcje na wiele bodźców, nawet o bardzo małym natężeniu.

 

We wszystkich czterech przypadkach opiekunowie skarżyli się głównie na ciągłe poruszanie się psa, zaczepianie i natarczywość. Wszystkie te psy miały problem z odpoczynkiem. Ich pazury były mocno wytarte. Ponadto wystarczył nawet drobny bodziec z otoczenia, by reagowały na niego z wielką ekspresją. W przypadku psów A, B i D dodatkowo był problem ze wzmożonymi wokalizacjami na każdy silniejszy bodziec. Mimo iż obserwujemy podobne zaburzenie u wszystkich tych trzech psów, nazywając je nadpobudliwością, to każde ma inne podłoże.

 

Pies A

Suka, mieszaniec nieco w typie border collie (niewielkie podobieństwo), wiek: ok. 9 miesięcy, przyniesiony przez osobę, która go znalazła (dwa szczenięta) do domu tymczasowego prowadzonego przez fundację. Pies ma już czwarty dom z...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Animal Expert"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • Zniżki na konferencje i szkolenia
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy