Dołącz do czytelników
Brak wyników

Terapia behawioralna

8 marca 2018

NR 3 (Styczeń 2018)

Zachowania samonagradzające

0 444

Zachowania samonagradzające to każda czynność, która jest wzmacniana sama przez siebie, czyli grupa zachowań, które opłacają się zwierzęciu bez intencjonalnej nagrody ze strony właściciela. Choć w teorii zrozumienie istoty tych zachowań jest proste, w praktyce mogą one przysporzyć wielu problemów.

Niestety, fachowa literatura naukowa jest wciąż uboga w badania i opracowania dotyczące zachowań samonagradzających. Możliwą przyczyną takiego stanu rzeczy jest pewna nieścisłość dotycząca samego zakresu omawianych zachowań. W niektórych przypadkach mowa bowiem o zachowaniach, które same w sobie są przyjemne lub powodują upust emocji (np. szczekanie, szarpanie, jedzenie, zabawa), zaś w innych opracowaniach brane jest pod uwagę szerokie grono czynności przynoszących zwierzęciu bezpośredni przyjemny skutek, bez intencji przewodnika (np. na bazie samodzielnego wzmocnienia środowiskowego).

W literaturze anglojęzycznej przeważa fraza self-reinforcing behavior, w tłumaczeniu dosłownym – zachowanie samowzmacniające lub „wzmacnianie siebie”. Wzmocnienie pozytywne, zgodnie z definicją, powoduje większe prawdopodobieństwo powtórzenia danego zachowania w przyszłości. Dlatego też natura zachowań samonagradzających obejmuje nie tylko spontaniczne wykonywanie ich przez zwierzę, ale również brak mechanizmu samoistnego zanikania. Konkludując – zachowania te same z siebie wzmacniają, a ignorowane nie będą ulegały wygaszeniu.

Natura i biologia

Zachowania samonagradzające bazują na mechanizmie wzmocnienia pozytywnego. W tym przypadku przyjemnością jest samo to zachowanie lub jego bezpośredni skutek. Mechanizm wzmocnienia pozytywnego jest już szeroko opisany w literaturze. Jest on głęboko związany z procesami uczenia się. W początkowym etapie nauki najlepiej zapamiętywane są te czynności, które zostały wielokrotnie nagrodzone. Na poziomie komórkowym wielokrotne wzmocnienia powodują powstawanie lepszych, oraz liczniejszych połączeń pomiędzy neuronami. W początkowej fazie nauki dochodzi do stymulacji synaps oraz wytworzenia pamięci krótkotrwałej (STM). Proces ten nie jest długotrwały, nie wynika z syntezy białek, jest niezależny od RNA i może zanikać, jeśli nie dojdzie do ponownej stymulacji synaps i wytworzenia pamięci długotrwałej (LTM) w efekcie syntezy nowych białek.

Proces ten zachodzi głównie w hipokampie, ale dotyczyć też może ciała migdałowatego. Ciało migdałowate jest uważane za element kluczowy w procesie uczenia się reakcji lękowych. Dlatego też zachowanie, aby zostało utrwalone i wyuczone, musi zostać kilkukrotnie powtórzone oraz kilkukrotnie wzmocnione. Z punktu widzenia praktycznego – jeśli zwierzę powtórzy kilkukrotnie w danym kontekście zachowanie samonagradzające, wykonywanie tego zachowania zostanie utrwalone w pamięci długotrwałej oraz zapisane w emocjach i reakcjach zwierzęcia.
Obecnie w środowisku naukowym rośnie akceptacja w stosunku do teorii emocjonalności u psów. Dążenie do przyjemności, unikanie sytuacji stresujących oraz zachowanie równowagi emocjonalnej są kluczowymi zjawiskami pozwalającymi nam na zrozumienie zachowań zwierząt oraz, w razie potrzeby, prowadzenie odpowiedniej modyfikacji behawioralnej. Z punktu widzenia treningowego zdolność psa czy kota do podejmowania wyboru jest kluczowym elementem – trening pozytywny bazuje przecież na zwierzętach, które wybierają pracę z człowiekiem, robiąc to, o co są proszone, dla obiecanej nagrody. Według dzisiejszej wiedzy, zwierzęta są nie tylko zdolne do myślenia, komunikacji, rozwiązywania problemów oraz dążenia do uzyskania nagrody, ale nawet mogą być optymistycznie nastawione w stosunku do efektów swojej pracy.

Nagradzające przyjemności

Chcąc skupić się na istocie zachowań samonagradzających, musimy najpierw zapytać o to, co dla psa lub kota może być nagrodą – co im sprawia przyjemność?

Jedzenie i woda

Pożywienie oraz woda to naturalne wzmocnienia. W przypadku jedzenia dużą rolę odgrywa jego smakowitość oraz dostępność. Warto również zwrócić uwagę na sposób pojawiania się nagrody w przypadku psów wyszukujących jedzenia, np. na blatach w kuchni. 

Ze względu na to, że pies aktywnie szukający jedzenia czasami je znajdzie, a czasami nie, mamy do czynienia z losowym systemem nagradzania, który powoduje jeszcze większe wzmocnienie niepożądanego zachowania.

Zabawa

Zabawa jest zachowaniem, którego zrozumienie nadal przysparza nam wiele problemów. Dlaczego zwierzęta się bawią? Czy to zachowanie jest tylko treningiem, mającym na celu przygotowanie do walki z czyhającymi z zewnątrz zagrożeniami? Czy pełni jedynie funkcję społeczną? Każdy opiekun zwierzęcia przyzna, że zabawa jest dla jego zwierzęcia po prostu przyjemnością. Dlatego też wszystkie czynności, które będą z zabawą powiązane, będą się wzmacniały same, bez udziału dodatkowej nagrody od opiekuna.

Zabawa i jej sposób są uzależnione od typu rasy. Z tego również wynika siła wzmocnienia w zachowaniu samonagradzającym – przykładowo dla rasy skupionej na obiektach, takiej jak labrador retriever, zachowanie związane z żuciem czy zabawą przedmiotami będzie wiązało się z większą stymulacją układu nagrody niż na przykład u psów typu toy-breed. Dodatkowo różnice w motywacji mogą wystąpić pomiędzy różnymi liniami użytkowymi w obrębie jednej rasy.

Kontakty socjalne

Psy są zwierzętami głęboko socjalnymi, dla których kontakty zarówno z ludźmi, jak i z innymi psami są ważnym elementem życia4. Oczywiście, intensywność szukania kontaktu z ludźmi i psami waha się w zależności od rasy, linii czy indywidualnych predyspozycji danego zwierzęcia. U psów wspólna zabawa może być sposobem na rozwój socjalny oraz naukę komunikacji i stabilizację pozycji w grupie.

W tym obszarze należy zwrócić uwagę na koty. Nie dla wszystkich kotów kontakt socjalny z człowiekiem lub z innym zwierzęciem jest wzmocnieniem pozytywnym. Pod tym względem różnice indywidualne oraz wynikające z rasy są bardzo mocno zarysowane. Koty nie są zwierzętami stadnymi, więc kontakt z innym przedstawicielem gatunku nie jest przyjemnością, do której odruchowo dążą.

 

Czy wiesz, że…

Każda sytuacja, która jest dla zwierzęcia stresująca i w której zwierzę podejmie działanie mające na celu uniknięcie tego stresu, będzie sytuacją samonagradzającą.

 

Zachowania łowieckie

Zachowania łowieckie stanowią bardzo ważną grupę zachowań samonagradzających, szczególnie w przypadku kotów. Większość zabawy indywidualnej u kotów to efekt ciągu łowieckiego, a wzmocnienie tego zachowania wynika nie tylko z etogramu, ale również z bardzo znaczącej reakcji organizmu poprzez stymulację szlaku dopaminy. Jednocześnie o głębokim powiązaniu zabawy przedmiotami oraz funkcji łowieckich u kota świadczy wpływ głodu na wzrost intensywności zabawy.

Psy bardzo często prezentują zaburzenia zachowania związane z gonieniem i chwytaniem poruszających się przedmiotów. Warto zauważyć, że stymulacja organizmu w ciągu łowieckim obejmuje również drogi adrenergiczne, a co za tym idzie – zwierzęta znajdujące się w większym pobudzeniu oraz z zaburzonym nastrojem w kierunku frustracji będą w naturalny sposób predysponowane do prezentowania zachowań samonagradzających, opartych na łańcuchu łowieckim.

Unikanie zagrożenia oraz walka

W nagradzaniu tych elementów bardzo duży udział mają czynniki zewnętrzne, jednak problem jest na tyle znaczący, że warto go w tym miejscu poruszyć. Zarówno u psów, jak i u kotów walka oraz ucieczka powodują bardzo duży stres, który związany jest ze wzrostem poziomu adrenaliny i kortyzolu w surowicy krwi, co pociąga za sobą reakcję całego organizmu. Kiedy sytuacja stresowa kończy się i następuje u zwierzęcia odczucie ulgi, związane z uniknięciem zagrożenia i sukcesem, ulga wzmacnia zachowanie, które do niej doprowadziło. Oznacza to, że każda sytuacja, która jest dla zwierzęcia stresująca i w której zwierzę podejmie działanie mające na celu uniknięcie tego stresu, będzie sytuacją samonagradzającą.

Najłatwiej wytłumaczyć to zjawisko na przykładzie psa, który pilnuje przedmiotów. W sytuacji, w której pies znajduje się na środku domu lub w korytarzu, trzymając pomiędzy swoimi przednimi łapami zdobycz – niech to będzie but lub gryzak – właściciele niejednokrotnie postanawiają ignorować to zachowanie, z nadzieją, że samoistnie ulegnie wygaszeniu. Jednak życie w tym mieszkaniu toczy się normalnym torem i ludzie chodzą dookoła psa, załatwiając swoje sprawy – oczywiście, w bezpiecznej odległości, nie prowokując go do ataku, ale i tak każde podejście zbyt blisko kończy się warknięciem i „spięciem” psa. Z punktu widzenia zwierzęcia każde wykazanie zachowania agresywnego i każdy wyrzut adrenaliny kończy się odejściem właściciela i odczuciem ulgi związanym z udaną obroną zasobu – tak więc każde przejście zbyt blisko psa wzmacnia problem obrony zasobów. Chociaż mechanizm nagrody na początku nie wynika z samej czynności obrony, tylko z jej bezpośrednich skutków, to po pewnym czasie i przy utrwaleniu zachowania psy aktywnie szukają sytuacji konfrontacyjnych.

Zachowania rozładowujące frustrację

Są to grupy zachowań pojawiające się często w czasie sytuacji stresowych lub przy ogólnym pobudzeniu o...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Animal Expert"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • Zniżki na konferencje i szkolenia
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy