Dołącz do czytelników
Brak wyników

Profilaktyka zdrowotna i diagnostyka

24 września 2018

NR 7 (Wrzesień 2018)

Wpływ kastracji i sterylizacji na zachowanie psów

0 416

Kastracja i sterylizacja psów wykonywana jest przede wszystkim jako jeden ze sposobów walki z psią bezdomnością, ale także ze względów zdrowotnych czy jako narzędzie mające pomóc w problemach z zaburzeniami zachowania. Jaki jednak jest wpływ tego typu zabiegów na zdrowie, zachowanie i życie społeczne psów?

Gonadektomia jest obecnie powszechnie stosowaną procedurą u psów. Najczęściej wykonywana jest w celu ograniczania reprodukcji i w walce z bezdomnością, ale także z przyczyn zdrowotnych i jako profilaktyka problemów zdrowotnych lub w celu ograniczenia niepożądanych zachowań i zaburzeń behawioralnych oraz zapobiegania im. W ostatnich latach przeprowadzono wiele badań mających na celu określenie wpływu gonadektomii na zdrowie, zachowanie i życie społeczne psów. Badania te nie potwierdzają zasadności wielu z powyższych wskazań.

Różnice między samcem i samicą

Samce i samice różnią się między sobą nie tylko pod względem fizycznym, ale również w strukturze mózgu. Badania przeprowadzone na szczurach wykazały, że zarówno układ komórek, jak i struktura podwzgórza są wyraźnie odmienne u samców i u samic. Różnice dotyczą także kory mózgowej, która u samców jest wyraźnie grubsza po prawej stronie półkuli, a u samic po stronie lewej półkuli1. Układ ten zależy od poziomu hormonów w krytycznym okresie rozwoju mózgu podczas życia płodowego. Męskie hormony płciowe wpływają na sposób ułożenia sieci połączeń w mózgu. Jeżeli są obecne w czasie rozwoju mózgu, tworzy się męski schemat mózgu. Przy braku męskich hormonów płciowych powstaje schemat żeński. Potwierdzają to istniejące zależności między hormonami a strukturą mózgu i zachowaniem.
W czasie życia płodowego testosteron przenika przez łożysko i dociera wraz z krwią do mózgu płodów męskich, skutkując zmianami anatomicznymi i tworzeniem się mózgu męskiego, a w konsekwencji późniejszymi męskimi zachowaniami2. Testosteron, dostając się do mózgu płodów żeńskich, wpływa na ich strukturę, powodując tzw. androgenizację, czyli nadmiar męskich hormonów płciowych u samic. W tym procesie znaczącą rolę odgrywa lokalizacja płodu w macicy. Badania pokazują, że embrion żeński usytuowany w macicy pomiędzy dwoma embrionami męskimi wykazuje większe ryzyko androgenizacji i rozwinięcia męskich zachowań, np. sekwencji znaczenia moczem czy tendencji do agresji samczej. Efekty perinatalnej androgenizacji suk zostały opisane przez takich badaczy jak Coppola czy Borhelt i Voith.
Okres prenatalny to pierwszy okres w życiu psa, w którym występuje tak znaczący wpływ testosteronu na organizm. Drugi okres to czas dojrzewania. Poziom testosteronu u samców zaczyna wzrastać w 4.–6. miesiącu życia. Jest to okres poprzedzający dojrzewanie. Bardzo duży wzrost poziomu testosteronu występuje też w wieku 6–12 miesięcy. Po tym okresie poziom testosteronu ustala się i pozostaje mniej więcej na tym samym poziomie do wieku seniora, gdy zaczyna spadać [Pathirana I. i in. 2012]. W okresie zalewu testosteronem następuje dymorfizm zachowań seksualnych i nasilenie zachowań charakterystycznych dla samców, takich jak poszukiwanie samic w cieczce, nasilone znaczenie moczem, wspinanie się i ruchy kopulacyjne, konkurencja między samcami. Te zachowania często skłaniają opiekunów psów do ich kastracji, aby je ograniczyć lub wyeliminować. Badania statystyczne pokazują, że po kastracji częstotliwość ucieczek w poszukiwaniu samic spada o 90%, znaczenie moczem o 50%, a wspinanie się i ruchy kopulacyjne o 80%. Z tego powodu przez wiele lat kastracja była zalecana jako rozwiązanie wszelkich problemów behawioralnych.
Najnowsze badania pokazują jednak, że kastracja samców nie rozwiązuje problemów behawioralnych i nie może być traktowana jako panaceum na wszystkie kłopoty wychowawcze. Wyniki tych badań potwierdzają, że brak testosteronu zmniejsza pewność siebie oraz nasila zachowania lękowe. Badanie Parvene Farhoody i M. Christie Zink na dużej populacji psów potwierdza, że istnieje silna korelacja pomiędzy kastracją a lękliwością i pobudliwością, bez względu na wiek, w którym pies został wykastrowany. Kastrowane samce wykazują wyższy poziom lęku i pobudliwości od niekastrowanych.

Kastracja a problemy z agresją

Podobne wyniki otrzymali Neilson, Eckstein i Hart w 1990 r. w bardzo obszernych badaniach przeprowadzonych na Uniwersytecie Kalifornijskim, dotyczących wpływu kastracji na psy. Doszli oni do wniosku, że:

  • w przypadku agresji między samcami nastąpiła poprawa w 60% przypadków, z czego szybka zmiana nastąpiła u 25%, a stopniowa u 35%,
  • w agresji w stosunku do ludzi lub innych psów w domu poprawa nastąpiła u 25% psów, a zakres poprawy wyniósł 50–90%,
  • w agresji do obcych ludzi, którzy wtargnęli na posesję, poprawa nastąpiła u 10–15% psów w zakresie od 50–90%.

Rezultaty badań pokazują, że kastracja nie może być traktowana jako rozwiązanie problemów z agresją, ponieważ po kastracji poprawa zachowania następuje tylko w niektórych rodzajach agresji, u części osobników i tylko w pewnym zakresie.
Wiek, w którym pies był kastrowany, ani czas, przez jaki utrzymywało się zachowanie agresywne przed kastracją, nie miały wpływu na reakcje po zabiegu.

Wiek ma znaczenie

Wiek, w którym pies jest kastrowany, ma znaczący wpływ na rozwój organizmu. Kastracja w wieku sześciu miesięcy, sugerowana przez weterynarzy w Wielkiej Brytanii, czy w wieku 12 tygodni, wykonywana w USA, jest znacząco zbyt wczesna i ma negatywny wpływ na rozwój organizmu – zarówno fizyczny (np. na budowę i wzrost kości), jak i psychiczny. Psy przeżywają różne fazy rozwojowe, m.in. „fazy lęku”, które najczęściej mają miejsce w wieku 8–14 tygodni i 6–14 miesięcy. Psy mniejszych ras przechodzą przez ten okres wcześniej, psy ras dużych później. Bardzo ważne jest, żeby nie kastrować psa przed ani w trakcie tych wrażliwych okresów, ponieważ kastracja może nasilić lub utrwalić stan lęku, który będzie się utrzymywał do końca życia psa.
Badanie przeprowadzone przez Hart i Eckstein w 1997 r. pokazało, że sterylizacja suk w przypadkach podyktowanych chęcią rozwiązania problemów z ich zachowaniem nie spełnia założonej funkcji. W badaniu okazało się, że:

  • u agresywnych suk wysterylizowanych przed 12. miesiącem życia po sterylizacji agresja nasiliła się,
  • u agresywnych suk wysterylizowanych po 12. miesiącu życia agresja nie nasiliła się.

Sterylizacja a hormony

W przypadku decyzji o sterylizacji suki kluczowe jest, aby uwzględnić jej stan hormonalny. W okresie dwóch miesięcy od cieczki u suk występują zmiany hormonalne charakterystyczne dla porodu, nawet jeżeli suka nie była w ciąży. Te zmiany charakteryzują się odczuwaniem lęku i irytacją, mogą też powodować zachowania agresywne. W takim przypadku sterylizacja może korzystnie wpłynąć na zachowanie suki. Bardzo ważne jest jednak, aby nie sterylizować suki w tym okresie, ponieważ duży kontrast między obecnością progesteronu a jego brakiem, spowodowanym sterylizacją, może sprawić, że te stany emocjonalne się utrwalą. Dlatego zaleca się sterylizację suk nie wcześniej niż po trzech miesiącach od cieczki. 
Sterylizacja suki, która jako embrion w życiu płodowym była ułożona pomiędzy dwoma męskimi embrionami i która uległa procesowi androgenizacji, może sprawić, że po sterylizacji pojawiają się u niej męskie zachowania, np. podnoszenie kończyny przy oddawaniu moczu.
Sterylizacja i kastracja przeprowadzone w młodym wieku i wynikający z tego spadek poziomu hormonów płciowych w organizmie mogą pobudzić sekrecję nadnerczy w celu kompensacji brakujących hormonów płciowych. U niektórych osobników możliwa jest też nadprodukcja estradiolu przez nadnercza. Nadmierny poziom estradiolu dotyczy zarówno samic, jak i samców. U samców wysoki poziom estradiolu przy braku testosteronu sprawia, że stają się one atrakcyjne dla niekastrowanych samców, które traktują je jak suki w cieczce. Jest to niezwykle frustrujące dla tych psów, które są narażone na zachowania seksualne ze strony innych samców. Nadczynność nadnerczy może także prowadzić do cukrzycy i ogólnego zaburzenia gospodarki hormonalnej organizmu.

Zmiany w metabolizmie

Kastracja i sterylizacja są także czynnikami ryzyka otyłości, ponieważ powodują wyraźne zmiany w metabolizmie, zarówno u psów, jak i u suk. Wyniki niektórych badań sugerują, że częstotliwość występowania otyłości u kastrowanych psów i suk wynosi 32%, podczas gdy dla całej populacji wskaźnik ten wynosi 15%. Otyłość w znacznej mierze wpływa na jakość życia psów, które z trudem się poruszają, trudno im bawić się i wchodzić w interakcje z innymi zwierzętami i ludźmi, mają problemy z higieną, a czasem nawet z oddawaniem moczu i kału. U tych osobników występują niekiedy zaburzenia w zachowaniu, w tym agresja dystansująca, wynikająca z gorszego samopoczucia czy bólu, np. spowodowanego zwyrodnieniem stawów nasilonym z powodu nadwagi lub poczucia zagrożenia wynikającego z niemożności szybkiej ucieczki. U psów, które wróciły do właściwej wagi, obserwowano poprawę żywotności i dobrostanu psychicznego oraz zmniejszenie nasilenia bólu3.

Wpływ na zachowanie

Badanie pod kierownictwem Paula McGreevy’ego na Uniwersytecie w Sydney, przeprowadzone na populacji 9938 psów, z czego 6546 było wykastrowanych, a 3392 niekastrowanych, miało na celu sprawdzenie wpływu kastracji na zachowanie samców oraz porównanie różnych zachowań psów kastrowanych i niekastrowanych. Badanie było oparte na ankiecie C-BARQ, opracowanej przez Jamesa Serpella z Uniwersytetu w Pensylwanii, która zawierała 100 pytań opisujących 100 różnych zachowań psów. Pytania były pogrupowane w siedmiu sekcjach dotyczących następujących zagadnień: 

  • trening i posłuszeństwo,
  • agresja,
  • lęk i niepokój,
  • zachowania związane z separacją,
  • pobudliwość,
  • przywiązanie i poszukiwanie uwagi,
  • różne zachowania – pogoń za małymi zwierzętami, ucieczki z posesji, zjadanie odchodów, oddawanie moczu w domu na różne obiekty, w czasie pieszczenia czy zabiegów pielęgnacyjnych, obsesyjne wylizywanie i inne.

Ankiety zostały udostępnione online na stronie uniwersytetu i współpracujących lecznic weterynaryjnych, co pozwoliło na uczestnictwo opiekunów psów z różnych krajów. W badaniu uwzględniono wyłącznie psy kastrowane z powodów zdrowotnych (profilaktyka lub terapia) i z powodów kontroli reprodukcji (kastracja wymagana przez hodowcę lub schronisko). Nie uwzględniono psów kastrowanych z powodu problemów behawioralnych lub profilaktyki problemów behawioralnych oraz z powodów nieznanych, aby nie zaciemniać...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Animal Expert"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • Zniżki na konferencje i szkolenia
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy