Dołącz do czytelników
Brak wyników

Terapia behawioralna

17 lipca 2019

NR 12 (Lipiec 2019)

Zachowania stereotypowe u psów

0 137

Gonienie własnego ogona, uporczywe wpatrywanie się w jakiś przedmiot czy też wylizywanie łap to tylko kilka z szeregu zachowań stereotypowych, jakie może prezentować pies. Powstają one w odpowiedzi na występujące w organizmie deficyty na poziomie fizycznym lub psychicznym i często są, niestety, zbyt późno dostrzegane przez opiekunów.

Przyczyna zachowania stereotypowego może być różna, np. pozostawanie zwierzęcia w złych warunkach środowiskowych (przez co nie ma możliwości zaspokojenia wszystkich swoich naturalnych potrzeb) lub w złej kondycji fizycznej (wówczas zachowania stereotypowe są swojego rodzaju formą zachowania upustowego, które ma na celu, poprzez prezentację danej sekwencji ruchowej, poszukiwanie uczucia ulgi). Niestety, zdarza się, że opiekun psa nie zauważa pojawiających się zmian behawioralnych bądź interpretuje je początkowo jako nieszkodliwą formę zabawy. Kiedy prezentowane sekwencje ruchowe nasilają się i zaczynają dominować w codziennym repertuarze psiego zachowania, wówczas dopiero właściciel podejmuje działania mające na celu zmianę zachowania swojego pupila.

Czym są zachowania stereotypowe?

Zachowania stereotypowe to zachowania, które charakteryzują się powtarzaniem tych samych sekwencji motorycznych: „To powtarzające się i często bezsensowne zachowania, będące pewnego rodzaju systemem obronnym organizmu. Stanowią mechanizm adaptacyjny chroniący przed powstawaniem psychosomatycznych zaburzeń. Mogą być jednak autodestruktywne”1.

Upraszczając powyższą definicję, zachowania stereotypowe (nazywane również stereotypiami czy zachowaniami kompulsywnymi) to zachowania, w których na pierwszy rzut oka opiekunowie zwierząt nie widzą głębszego sensu.

Typowymi zachowaniami stereotypowymi będą:

  • łapanie wyimaginowanych much,
  • różnego rodzaju samookaleczenia,
  • uporczywe bieganie czy kręcenie się w kółko,
  • wpatrywanie się,
  • gonienie własnego ogona,
  • powtarzające się wokalizacje,
  • ssanie materiałów (np. koca czy legowiska),
  • ssanie boków,
  • wylizywanie łap (najczęściej odnotowywane zachowanie stereotypowe wśród psów),
  • uporczywe powtarzanie konkretnej czynności (np. podchodzenie do miski i picie wody – zachowanie to dość często odnotowywane jest w przypadku psów, które przebywają dłuższy czas w boksach schroniskowych).

Przyczyny stereotypii

Wymienione zachowania pojawiają się u psa, kiedy dochodzi do zaburzenia równowagi w funkcjonowaniu organizmu. Może to być efekt stanu chorobowego, który w początkowej fazie nie jest zauważalny dla opiekuna zwierzęcia. Dobrym tego przykładem będzie choroba zwyrodnieniowa stawów, której nierzadko towarzyszy przewlekły ból. W przypadku tego typu schorzenia bardzo istotna jest umiejętność rozpoznania bólu u zwierzęcia, co nie zawsze jest łatwe (lekarz weterynarii nie tylko bada psa pod kątem ustalenia jego parametrów fizjologicznych, ale również potrzebuje bardzo wnikliwych informacji dotyczących codziennego zachowania pupila oraz ewentualnych objawów zachowań niepożądanych, jeśli takowe zaczęły się u niego pojawiać).

Inną przyczyną pojawienia się zachowań stereotypowych mogą być nieodpowiednie warunki środowiskowe. Pierwszym i podstawowym czynnikiem zewnętrznym, który bierzemy pod uwagę przy poszukiwaniu źródła zachowań stereotypowych u psa (zakładając, że zwierzę pozostaje w dobrej kondycji fizycznej), jest otoczenie, w jakim na co dzień przebywa. Należy pamiętać, że nieodpowiednie środowisko znacząco wpływa na deprywację jego naturalnych potrzeb, wynikających z etogramu, czyli dokładnie opisanych i sklasyfikowanych typowych zachowań, charakterystycznych dla danego gatunku.

Przyczynami prezentowania zachowań stereotypowych u psa mogą być:

  • długotrwałe pozostawanie w niewoli,
  • długotrwałe przebywanie w ograniczonym środowisku (schronisko, przytulisko itp.)
  • długotrwałe przebywanie w izolacji społecznej (zwierzę zamknięte w kojcu czy będące na łańcuchu, czego konsekwencją jest ograniczanie kontaktów socjalnych z ludźmi oraz ze swoim i innymi gatunkami zwierząt),
  • brak wystarczającej ilości pożywienia,
  • brak dostępu do wody,
  • długotrwałe pozostawanie w złej kondycji fizycznej (przewlekłe choroby, uszkodzenia ciała itp.),
  • brak dostępu do możliwości rozrodu (stany, w których zwierzę przeżywa silne napięcie seksualne, którego nie może rozładować),
  • brak możliwości schronienia i odpoczynku.

Reasumując, zachowania stereotypowe mogą być konsekwencją drastycznego ograniczenia przestrzeni życiowej zwierząt bądź też ogólnej niemożności prezentowania swojego naturalnego wzorca zachowania (zwierzę przeżywa w związku z zaistniałą sytuacją silny stres, frustrację czy wewnętrzny konflikt)2.

Najlepszym przykładem miejsca, gdzie pojawiają się zachowania tego typu, jest środowisko laboratoryjne czy hodowlane. Niestety, zwierzęta często traktowane są tam przedmiotowo, a zapewnienie im odpowiednich warunków bytowania i umożliwianie realizacji ich behawioralnych potrzeb jest zupełnie ignorowane.

Należy mieć świadomość, że istnieją rasy psów, które są wręcz predysponowane genetycznie do prezentowania zachowań stereotypowych. Są to między innymi: dog niemiecki, owczarek niemiecki, owczarek belgijski, border collie czy doberman, ale również rasy mniejsze, takie jak sznaucer miniaturowy czy stafik (staffordshire bull terrier).

Dlaczego tak trudno z tym walczyć?

Zachowanie sterotypowe u psa z reguły jest dość trudne do wyeliminowania. Powodem tego jest silne wzmocnienie. 

Prawdopodobnie pies ze względu na zaistniałe deficyty na poziomie emocjonalnym i behawioralnym odczuwa stres i frustrację. Poziom adrenaliny i noradrenaliny przy takim pobudzeniu wzrasta, a spada poziom serotoniny i dopaminy, co wpływa ogólnie na obniżenie nastroju zwierzęcia.

Należy mieć świadomość, że bardzo często w pierwszym kontakcie z danym mechanizmem ruchowym (wylizywaniem nadgarstka, gonieniem własnego ogona itp.) dochodzi u psa do powiązania tej czynności (danego bodźca) z pozytywną reakcją emocjonalną (np. lizanie łapy uwalnia nadmierną ilość endorfin do mózgu, co czyni tę czynność samą w sobie nagradzającą. Im więcej lizania, tym więcej endorfin, im więcej endorfin, tym więcej lizania – i tak w kółko).

W takiej sytuacji bardzo trudno jest potem wywołać u zwierzęcia negatywną reakcję na ten wcześniej pozytywnie postrzegany bodziec, nawet jeśli kontakt z nim już nie jest tak przyjemny jak na początku (rozlizana rana na łapie jest, co prawda, dla psa dyskomfortem, jednak mimo to zwierzę pamięta, że ta czynność sprawiła mu wcześniej przyjemność i właśnie dlatego tak chętnie ją powtarza).

Innymi słowy, pies poprzez powstałe w organizmie różnego rodzaju deficyty na poziomie behawioralnym czy emocjonalnym szuka zachowania, które będzie swojego rodzaju upustem dla nagromadzonych i silnie przeżywanych emocji.

Znaczenie stresu

Nie bez znaczenia w omawianym tutaj problemie jest samo zjawisko stresu. Jak bowiem definiuje go prof. Ewa J. Godzińska, stres jest „niespecyficzną, wielotorową odpowiedzią organizmu na różnorodne wyzwania – obejmuje procesy rozgrywające się na wszystkich poziomach organizacji łącznie z molekularnym. Niektóre charakterystyczne dla stresu procesy molekularne występują u wszystkich organizmów żywych, począwszy od bakterii”3.

Z definicji tej jasno wynika, że reakcja na stres zachodzi wielotorowo i dotyka organizmu na wielu jego poziomach, ponieważ zachwianie równowagi zmusza go niejako do działań, mających na celu przywrócenie naturalnego stanu równowagi fizycznej i psychicznej.

W związku z powyższym, czy możemy powiedzieć, że stres jest zjawiskiem adaptacyjnym? Wydaje się, że jak najbardziej. Można powiedzieć, że stres jest zjawiskiem adaptacyjnym, które towarzyszy każdemu żywemu organizmowi. Idąc dalej – stres wpływa na organizm w sposób przemodelowujący (przy czym pojęcia „przemodelowania” nie należy rozumieć w kategoriach pozytywnych czy negatywnych – jest w tym przypadku neutralne).

Behawioryści coraz częściej spotykają w swojej praktyce terapeutycznej psy, które nie radzą sobie ze stresem, czego konsekwencją są różnego rodzaju zaburzenia w ich funkcjonowaniu. Przyczyny przeżywanego stresu mogą być wielorakie.

Już w 1987 roku Marks wykazał na podstawie swoich badań, że odczuwanie strachu może mieć podłoże dziedziczne.

Przy rozważaniu dziedzicznych skłonności do zachowań lękowych nie sposób nie wspomnieć o innej sytuacji, kiedy to suka ciężarna pozostaje pod wpływem emocjonalnych czynników stresujących przez całą ciążę i w okresie poporodowym – wówczas czynniki te wpływają na to, w jaki sposób będą radzić sobie w przyszłości szczenięta, które zostały niejako już obciążone dziedzicznie odczuwanym przez matkę stresem4.

W takiej sytuacji szczenięta będą wykazywały zdecydowanie większą nadpobudliwość niż w przypadku, gdy ich matka nie pozostaje w silnie stresogennym środowisku.

Warto przy tym pamiętać, że jeżeli wystawimy nowo narodzone szczenięta lub kocięta na minimalną dawkę stresu, to w ich mózgach dojdzie do zmian w neuroreceptorach. Dzięki temu w późniejszym życiu będą bardziej odporne na stres i będą lepiej radziły sobie w trudnych dla nich sytuacjach.

Innym czynnikiem, który znacząco wpływa na przeżywanie stresu, jest socjalizacja, a dokładnie – doświadczenie. 

Faza socjalizacji u psa zaczyna się od trzeciego tygodnia życia i trwa mniej więcej do około 18. tygodnia. Wówczas szczenięta już orientują się w terenie. Zmysł słuchu jest całkowicie wykształcony. Potrafią podążać za swoją matką (rozwija się koordynacja ruchowa). Młode powoli przejmują kontrolę nad wydalaniem (do tej pory wydalanie kontrolowała matka).

Krytyczny okres rozwoju

W tej właśnie fazie następuje u szczeniąt – bardzo istotny dla ich przyszłych umiejętności – okres radzenia sobie z otaczającym ich światem. To tak zwany krytyczny okres rozwoju. W tym okresie szczenię jest szczególnie chłonne i naturalnie ciekawe nowych doznań i doświadczeń. Należy pamiętać, iż przełomowe dla procesu uczenia się psa oraz jego rozwoju emocjonalnego i psychicznego jest pojawienie się przeciętnie około 49. dnia życia naturalnej chęci unikania rzeczy nowych i nieznanych. Chęć unikania przeważa wówczas nad chęcią poznania (pojawienie się naturalnego lęku przed nowym i nieznanym u psów różnych ras następuje w różnym czasie – przykładowo u przeciętnego labradora dopiero około 72. dnia życia, a u wilków już w 19. dniu życia). U szczeniąt, które nie są w tym okresie wystawione na różnego rodzaju bodźce, a ich kontakt z matką i rodzeństwem jest mocno ograniczony, w późniejszym życiu może pojawić się szereg różnego rodzaju zachowań niepożądanych, takich jak:

  • zachowania lękowe,
  • nadmierne przywiązanie do człowieka,
  • problemy z separacją (zaburzenia separacyjne),
  • agresja lękowa,
  • fobie d...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Animal Expert"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • Zniżki na konferencje i szkolenia
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy