Dołącz do czytelników
Brak wyników

Terapia behawioralna

30 lipca 2018

NR 6 (Lipiec 2018)

Rola zabawy
w procesie modyfikacji zachowania psa

Gonienie „uciekających” i wydających dźwięki przedmiotów, aportowanie piłeczek, tarmoszenie szarpaka czy próba wydostania smakołyka z zamkniętego pojemniczka to nic innego jak psia zabawa. Dlaczego ta forma aktywności jest tak znacząca w życiu psa?

Ciekawe, że nasze czworonogi – podobnie jak dzieci – wykazują silną chęć i potrzebę zabawy. U psów, poza okresem dzieciństwa i dojrzewania, chęć zabawy pozostaje do końca życia.
Przyjrzyjmy się nieco bliżej zarówno temu zachowaniu, zwracając szczególną uwagę na korzyści płynące z tego rodzaju aktywności, jak i znaczącej roli, jaką odgrywa ono w procesie modyfikacji zachowania psa.

Modyfikacje genetyczne konsekwencją udomowienia

Pies genetycznie pochodzi od wilka. W procesie domestykacji, na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu tysięcy lat, Canis lupus familiaris ulegał procesom modyfikacji genetycznych (osobom chcącym przyjrzeć się bliżej samemu procesowi udomowienia polecam obserwację trwającego po dziś dzień eksperymentu dra Dimitrja Bielajewa, który w 1959 r. rozpoczął próby domestykacji lisów).
W procesie udomowienia u psa nastąpiła zmiana genetycznie uwarunkowanych wzorców zachowania. Zmiana ta objęła część populacji i została przekazana na drodze biologicznego dziedziczenia. Jednym z efektów tego procesu jest u dzisiejszych czworonogów tzw. neotenia, czyli opóźnienie procesu dojrzewania oraz zachowywanie pewnych cech dziecięcych czy młodzieńczych w wieku dojrzałym.
Dzisiejszy pies ma znacznie zredukowany strach i wykazuje mniejszą chęć ucieczki na widok człowieka. Powiem więcej, naturalnym stylem życia dzisiejszego psa jest biotop ludzkiego społeczeństwa. Przywiązanie do człowieka pies ma niemal zapisane w genach. Warto zwrócić uwagę na fakt, że u psa stres i stężenie kortyzolu we krwi redukują się wzajemnie na skutek wspólnego jego przebywania z człowiekiem. Sytuacja ta nie pozostaje bez znaczenia w przypadku wykorzystania zabawy jako sposobu na modyfikację zachowania czworonoga.
Wspólna zabawa człowieka i psa pomaga zbudować między nimi pozytywną relację. Dzięki niej nawiązujemy kontakt oraz budujemy silną więź emocjonalną na płaszczyźnie międzygatunkowej. Podczas wspólnej zabawy zarówno u człowieka, jak i u psa wydzielają się serotonina i oksytocyna. Zabawa jest więc swoistego rodzaju płaszczyzną, na poziomie której znajdujemy porozumienie. Jest czynnością, którą możemy dzielić wspólnie z naszym czworonogiem.

Zaproszenie do zabawy

Co ciekawe, każdy właściciel jest w stanie zaobserwować u psa zachowanie, które określane jest mianem zabawy. Psy chcące się bawić wyraźnie zapowiadają swoje intencje. Przybierają one charakterystyczną postawę. Zapraszają do zabawy poprzez rozpoznawalny ukłon – uginają lekko nogi oraz zginają przednie łapy wraz z pochyleniem głowy ku ziemi. W czasie zabawy ciało psa jest rozluźnione, a ogon swobodnie się porusza. Istotną cechą tego zachowania jest luźno otwarty pysk. To właśnie ten „uśmiechnięty” pysk świadczy o rozbawionym nastroju i o przeżywanych pozytywnych emocjach. Wielu badaczy uważa, że otwarty pysk jest niczym innym jak uproszczoną formą śmiechu. Jeśli widzimy bawiące się ze sobą psy, które mają luźno otwarte pyski, to można by je postrzegać niczym rozbawione i śmiejące się podczas dobrej zabawy dzieci.
Po co cała ta otoczka zachowań? A chociażby po to, że podczas zabawy psy mogą być niedelikatne wobec siebie, a demonstrowanie charakterystycznej postawy jest komunikatem dla współtowarzysza, że takiego zachowania nie należy odbierać na poważnie. W tym celu będą nawzajem prezentować sobie ukłony lub jeden z nich przypadnie do ziemi natychmiast po tym, jak przypadkowo zbyt mocno naprze na ciało swojego towarzysza zabaw.
Trzeba jednak pamiętać, że takie postawy u psa nie zawsze należy jednoznacznie interpretować, ponieważ ukłon niekoniecznie musi być zaproszeniem do zabawy. W innej sytuacji szeroko rozstawione przednie łapy oraz usztywnione ciało świadczą o zachowaniu czysto antagonistycznym i przyjęcie takiej pozycji może być swoistego rodzaju manifestacją swojej siły lub też po prostu grożeniem.

Trzy rodzaje zabaw

Tego typu zachowania, formy zabawy u psów można by uporządkować w trzech grupach:

  • zabawy lokomotoryczne – są to wszystkie czynności ruchowe, takie jak bieganie, podskakiwanie, ganianie za sobą, popychanie, wierzganie, zapasy czy gryzienie,
  • manipulacja przedmiotem – noszenie w pysku patyków, zabawek i innych przedmiotów, które stają się celem wspólnej zabawy, manipulacja przedmiotem polega na noszeniu, podrzucaniu, rozszarpywaniu, gryzieniu czy wyrywaniu sobie nawzajem z pyska ulubionej zabawki czy też innego znalezionego przypadkiem przedmiotu,
  • zabawy społeczne – występują w przypadku co najmniej dwóch osobników, może zdarzyć się tak, że w zabawie społecznej psy manipulują przedmiotem, wykonując przy tym różne czynności ruchowe – ganianie się, bieganie, zapasy itp.

Naukowcy zajmujący się powyższym zagadnieniem na przestrzeni ubiegłego stulecia wysnuli wiele teorii definiujących zabawę u zwierząt. Do dziś jednak nie ma jednoznacznej definicji, czym ona właściwie jest. Jak zwykle można powiedzieć, że wiele koncepcji ma swoje sensowne uzasadnienie i przyczynia się do głębszego zrozumienia tego typu zachowań. Można jednak wydzielić wśród nich kilka istotnych elementów, na które warto zwrócić uwagę:

  1. Zabawa odgrywa dużą rolę w rozwoju fizycznym psa

Zwierzę właśnie podczas zabawy ma możliwość ćwiczenia umiejętności walki, polowania czy ucieczki przed niebezpieczeństwem. W zabawach społecznych bawiące się psy markują sytuacje, których mogą doświadczyć na co dzień. Zwróćmy uwagę, że te zachowania są różnorodne – od udawanej walki po kopulację.
Co istotne, zachowania prezentowane podczas zabawy nie są przez bawiące się zwierzęta odbierane „na poważnie”. Dzięki takiej możliwości pies może doświadczyć zachowań, które w realnych sytuacjach mogłyby nie ujść płazem. W zabawie psy mogą trenować zachowania i umiejętności, które byłyby wykorzystywane np. w sytuacjach realnego zagrożenia.
Ponadto zabawa to również trening kondycyjny – każda forma zabawy sprzyja rozwojowi umiejętności fizycznych, poprawia kondycję, a także rozwija ogólnie pojętą sprawność fizyczną. Zabawa daje możliwość treningu zachowań, które pomagają zwierzęciu przetrwać.
Uogólniając, zabawa psa jest treningiem ruchowym. Wszystkie zachowania prezentowane podczas zabawy, szczególnie w wieku szczenięcym, są przygotowaniem układu ruchu do późniejszych, realnych zachowań.

  1. Zabawa jest sposobem na formowanie więzi społecznych

Już od pierwszych dni życia pies ze swoim rodzeństwem poprzez zabawę doświadcza zachowań społecznych. Jego kompetencje społeczne rozwijają się z czasem. Relacje zarówno ze swoim, jak i z innym gatunkiem kształtują się w oparciu o nabyte umiejętności i doświadczenia zdobyte często (a nawet można powiedzieć, że głównie) właśnie podczas zabawy. Dzięki zabawie pies uczy się reagować na mogące wystąpić w późniejszym czasie realne, niespodziewane zachowania ze strony innych zwierząt czy ludzi. W zabawie organizm przyjmuje formę optymalnego poziomu pobudzenia, a ponadto jest ona formą jego sensorycznej stymulacji.
Zabawa to również niewątpliwie narzędzie do kształtowania zachowań altruistycznych u psa. Podczas wspólnej zabawy psy np. chętnie dzielą się znalezionym patykiem, wspólnie przeciągają się sznurem bądź też uczą się, kiedy należy ustąpić. W zabawie następuje również zamiana przyjmowanych podczas niej ról. W końcu zabawa może być po prostu sposobem na sprawdzenie siebie i swoich reakcji w nowych i nieprzewidywalnych sytuacjach.

  1. Zabawa wpływa na rozwój zdolności poznawczych

Najbardziej dynamiczny rozwój neurologiczny u psów przypada na wczesny okres ich życia, dlatego też środowisko, w jakim przyszły na świat, ma kluczowe znaczenie w kształtowaniu się ich układu neurologicznego. Zabawa znacznie urozmaica warunki środowiskowe, w których żyją psy. Aktywność fizyczna podczas zabawy stymuluje wydzielanie neurotrofin, które pobudzają rozwój neuronów i synaps. Te z kolei wpływają na rozwój zdolności poznawczych zwierząt. Endogenne opioidy, które wpływają m.in. na kształtowanie więzi społecznych, również są stymulowane poprzez zabawę.
Ponieważ w czasie socjalizacji nieużywane połączenia neuronalne ulegają naturalnemu procesowi zamierania (apoptozie), może się zdarzyć, że u psa, który nie doświadczył zbyt wielu bodźców oraz szeroko rozumianej zabawy, mechanizm adaptacyjny może być źle rozwinięty, co w konsekwencji doprowadzi do różnorakich zaburzeń i stanów patologicznych.
Sytuacja taka często doprowadza do późniejszych ograniczonych możliwości terapeutycznych. 
Wynika z tego, że zabawa w stymulującym otoczeniu, szczególnie w wieku szczenięcym, rozwija umiejętności adaptacyjne, co przekłada się na właściwe funkcjonowanie psa w realnych, stale zmieniających się warunkach środowiska w późniejszym jego życiu. Nie sposób przecenić roli zabawy, gdy zależy nam na pozytywnym wzbogaceniu doświadczeń i szeroko rozumianych umiejętności u zwierzęcia. W przypadku psów użytkowych czy ciężko pracujących odpowiednia forma zabawy może też stać się sposobem na wytchnienie i regenerację zmęczonego organizmu. 
Zabawa jest wielofunkcyjna – daje wiele korzyści. Korzyści z niej płynące mogą być natychmiastowe bądź odroczone w czasie. Nie należy zapominać o tym, iż mimo tych wszystkich ukrytych celów zabawę można rozpatrywać również czysto w kategorii aktywności autotelicznej (posiadającej cel sam w sobie).

Gdy pies nie chce się bawić…

Zdarzają się też sytuacje, że pies nie chce się bawić. Dlaczego tak się dzieje? Otóż warto wiedzieć, że pies nie wykazują chęci do zabawy, gdy jego podstawowe potrzeby nie są zaspokajane.
Przykładem tego będą zwierzęta długo przebywające w warunkach schroniskowych. Powodem takiego stanu rzeczy jest nie tylko brak zaspokojenia ich podstawowych potrzeb behawioralnych, ale również zbyt wysoki poziom kortyzolu we krwi, spowodowany stałym przebywaniem w warunkach wysoce stresogennych.
Zwróćmy uwagę, że u psa, który został adoptowany, często musi minąć jakiś czas, by zwierzę zaczęło w nowym domu się bawić. Potrzeba czasu nie tylko, by organizm zwierzęcia odzyskał wewnętrzną homeostazę, ale również, by pies zaakceptował nowe warunki środowiskowe (zabawa ma związek z procesami zachodzącymi w układzie nerwowym).
Nie ulega wątpliwości, że z zabawy płynie wiele korzyści. Niemniej jednak nie należy zapominać o tym, iż zbyt intensywna i częsta zabawa wpływa na psa bardzo pobudzająco.
Istotną funkcję w regulowaniu zachowań zabawowych pełnią między innymi dopamina, serotonina oraz noradrenalina. Przy intensywnej zabawie poziom tych hormonów znacznie wzrasta. U szczeniąt tak silne pobudzenie objawia się hiperaktywnością, co prowadzi do częstego braku kontroli ich zachowania.
Należy mieć świadomość, że kiedy bawimy się z psem i podczas zabawy św...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Animal Expert"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • Zniżki na konferencje i szkolenia
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy