Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

15 maja 2020

NR 17 (Maj 2020)

Zmiany behawioralne występujące u zwierząt na skutek chronicznego bólu

101

Rozpoznawanie i leczenie bólu to jedno z największych wyzwań, przed jakimi stoją lekarze weterynarii. Ból to objaw choroby, a pacjent niechętnie pokazuje, co go boli. Jednak przy chronicznym bólu u psów i kotów pojawiają się już objawy behawioralne, które trzeba wziąć pod uwagę w diagnostyce różnicowej.

Zwierzęta często ukrywają chorobę. Jest to związane z niechęcią do zdradzania słabości przez dzikie zwierzęta w obawie przed wypatrzeniem ich przez drapieżników. Dodatkowo czworonożni pacjenci nie powiedzą nam, co ich boli, a objawy bólu są tak niespecyficzne, że często dojście do miejsca bólu nastręcza wielu problemów.

POLECAMY

Mechanizm obronny

Ból – według definicji Międzynarodowego Towarzystwa Badania Bólu (IASP) – jest subiektywnie przykrym i negatywnym wrażeniem zmysłowym i emocjonalnym, powstającym pod wpływem bodźców (tzw. nocyceptywnych) uszkadzających tkankę lub zagrażających jej uszkodzeniem. Bodźce bólowe odbierane są przez zakończenia nerwowe zwane nocyreceptorami. Impulsy nerwowe przekazywane są do ośrodków w mózgu, które rozpoznają i lokalizują ból, a także klasyfikują bodziec jako szkodliwy i organizują przeciwko niemu reakcje obronne. Dlatego też po zadziałaniu bodźca zwierzę cofa łapę, np. gdy zbliży się do ognia i dojdzie do poparzenia skóry. Dodatkowo zapamiętuje ten bodziec i przy następnej okazji już do ognia się nie zbliży. Jest to mechanizm obronny, który umożliwia przetrwanie.
Jest wiele systemów klasyfikujących ból w zależności od przyczyny, czasu trwania i intensywności. Jednym z nich jest też podział na ból ostry i ból przewlekły (chroniczny).
Ból ostry, nazywany bólem adaptacyjnym, ma spowodować zmianę zachowania, przy którym ból będzie nieodczuwalny. Ma chronić bolącą część ciała przed dalszymi uszkodzeniami. Objawy bólu ostrego są dość powszechnie znane. Można zaliczyć tu:

  • wokalizację pod wpływem bólu – wycie, piszczenie, skomlenie, miauczenie,
  • kulawiznę, nieobarczanie kończyny, która uległa uszkodzeniu,
  • zmniejszoną ruchliwość,
  • brak apetytu.

Słów kilka o bólu chronicznym

Jednak im dłużej trwa choroba i gdy ból się przedłuża, pojawiają się mniej specyficzne objawy, często niekojarzone z bólem. Ból chroniczny jest trudniejszy do rozpoznania niż ostry, gdyż jego objawy nie są tak nasilone jak przy ostrym bólu. Często zdarzają się lepsze i gorsze dni. O bólu chronicznym mówimy, gdy objawy utrzymują się ponad trzy miesiące. Ból taki nazywany jest nieadaptacyjnym. Nie chroni on tkanek ani narządów i powoduje ograniczenia w poruszaniu się zwierząt. Jest on niekorzystny dla organizmu i jest przyczyną pojawienia się stresu u zwierząt. W przypadku utrzymującego się bólu mogą pojawić się takie objawy, jak:

  • niechęć do poruszania się, zabawy, eksploracji terenu, spacerów,
  • problemy ze wstawaniem, schodzeniem po schodach, wskakiwaniem na łóżko,
  • przyjmowanie nietypowych, nowych pozycji,
  • zachowania kompulsywne, np. nadmierne lizanie bolących miejsc,
  • szybka irytacja, nadmierna reakcja na bodźce,
  • zachowania agresywne,
  • wydłużona faza odpoczynku i snu,
  • pojawienie się zachowań nietypowych, które wcześniej nie miały miejsca, np. jedzenie rzeczy niejadalnych, układanie się w ciepłych miejscach,
  • unikanie kontaktu z opiekunami,
  • chowanie się,
  • zmiana zachowania w nocy, np. częste zmiany pozycji, krążenie, wzdychanie, częste pobudki, popiskiwanie,
  • utrata masy ciała lub nadmierny przyrost masy ciała,
  • zachowania przekierowane, np. ruchy kopulacyjne na poduszce lub innym zwierzęciu,
  • nadmierne fizjologiczne zachowania, np. nadmierne picie wody,
  • depresja,
  • przyjmowanie pozycji, w której ból jest mniej odczuwalny, np. wyginanie ciała w tzw. koci grzbiet, odbarczanie jednej kończyny w czasie stania.

Ból chroniczny wpływa na struktury i funkcje mózgu. Zaburza przepływ mózgowy krwi, powoduje ubytek neuronów w korze mózgowej i wzgórzu. Na skutek bólu aktywowany jest układ limbiczny, do którego dociera duży strumień impulsów bólowych. Ma to wpływ na zmiany behawioralne i emocjonalne u zwierząt.
Różnice w okazywaniu bólu zależą od:

  • gatunku zwierzęcia – szczególnie dotyczy to oceny bólu u kotów. Są to samotnicy, którzy skrywają emocje. Dlatego, gdy cierpią, raczej chowają się, wyciszają, nie okazują cierpienia. Jeśli już pokazują objawy choroby, to w miejscu, w którym czują się bezpiecznie, a więc w domu. W przychodni bardzo często są waleczne i nie okazują bólu i zachowują się, jakby były zupełnie zdrowe;
  • wieku – młode zwierzęta są wrażliwsze na odczucia bólowe. Starsze przyzwyczają się do życia w ciągłym bólu i dyskomforcie, dlatego u nich często zmiany w zachowaniu czy poruszaniu się zrzucane są na karb wieku, a nie objawów bólowych;
  • aktywności zwierzęcia – zwierzęta bardziej aktywne mają większą tendencję do zachowań kompulsywnych i nadreaktywności na bodźce bólowe;
  • rasy – niektóre rasy psów mają większą tolerancję na bodźce bólowe, np. bulteriery;
  • doświadczenia – zwierzęta, które już w przeszłości były narażone na czynność wywołującą ból, będą na podobne doświadczenia reagować bardziej intensywnie.

Współpraca lekarza weterynarii z behawiorystą

Ponieważ objawy bólu chronicznego są tak mało specyficzne i często mogą nie dawać szybkiej odpowiedzi co do przyczyny występowania bólu, bardzo ważna jest współpraca między lekarzem weterynarii a behawiorystą zwierząt. Często objawy bólu są wrzucane w jeden worek problemów z zachowaniem zwierząt i pacjent kierowany jest do behawiorysty, a podjęta terapia nie przynosi efektu. Jest to spowodowane faktem, że część objawów behawioralnych ma swoje podłoże w chorobach somatycznych, więc jeśli nie poznamy i nie wyeliminujemy przyczyn bólu, nie uda się rozwiązać problemu i pomóc zwierzęciu. Tak często się dzieje w przypadku agresji psów czy oddawania moczu poza kuwetę u kotów. Choć zachowania te nierzadko są przyczyną wizyt behawioralnych, nie można zapominać, że ich źródłem mogą być ból i choroba somatyczna.

Objawy behawioralne przy chronicznym bólu

Poniżej przedstawiam najczęstsze objawy behawioralne występujące przy chronicznym bólu u psów i kotów oraz przykłady chorób, które trzeba wziąć pod uwagę w diagnostyce różnicowej.
Zachowania kompulsywne
Są to powtarzające się czynności, które trudno zatrzymać i im się oprzeć. W przypadku zwierząt do najczęściej występujących zachowań należą: wylizywanie części ciała, gonienie ogona czy łapanie much. Tego typu zachowania mogą występować na tle psychogennym, ale trzeba je różnicować z chorobami somatycznymi, takimi jak:

  • zaburzenia dotyczące jamy brzusznej (np. zapalenia żołądka lub pęcherza moczowego),
  • choroby dermatologiczne przebiegające ze świądem, np. APZS,
  • problemy ortopedyczne,
  • alergie pokarmowe,
  • nowotwory.

Wylizywanie części ciała występuje zarówno u psów, jak i u kotów. Zwierzęta często wylizują bolące miejsca, co powoduje wydzielanie endorfin, a więc hormonów szczęścia. Powoduje to podniesienie nastroju i uśmierza ból.
Psy często wylizują sobie kończyny, prowadząc do powstawania tzw. ziarniniaka z wylizywania. Samo leczenie rany skóry nie przyniesie efektu, jeśli powodem wylizywania jest ból związany ze zmianami zwyrodnieniowymi w stawie. W tym przypadku konieczna jest dalsza diagnostyka, np. RTG kończyny, i rozpoczęcie przyczynowego leczenia, w tym również leczenia bólu.
Koty natomiast najczęściej wylizują sobie brzuch, co prowadzi do powstania nagich miejsc, całkowicie pozbawionych sierści. Powodem wylizywania z reguły jest ból. Może to być związane z zaburzeniami żołądkowo-jelitowymi, zapaleniem jelit na tle pasożytniczym, nowotworem trzustki czy zapaleniem pęcherza moczowego. Zdarza się również, że wylizany brzuch u kotów jest związany z przepełnionymi zatokami okołoodbytowymi, które często pomijane są u kotów, gdyż nie są częstym problemem tych zwierząt (w przeciwieństwie do psów, u których często stwarzają dyskomfort). Jednak nawet u psów objawy związane z przepełnionymi zatokami okołoodbytowymi mogą nie być oczywiste. Częste wylizywanie przednich łap również może być objawem bólu w przypadku tego schorzenia.
Gonienie ogona u psów, poza zmianami behawioralnymi, może wynikać z bólu związanego np. z zespołem końskiego ogona, z bólów fantomowych czy infekcji pasożytniczej.
Łapanie much pojawia się u psów w przypadku refluksu oraz zapalenia błony śluzowej żołądka, co wywołuje u zwierząt ból.
Występuje zależność między rasą psa a konkretnym zachowaniem kompulsywnym (Overall and Dunham, 2002). Owczarki niemieckie najczęściej gonią ogon oraz mają halucynacje. Labradory i golden retrievery przede wszystkim liżą się i samookaleczają. Bulteriery gonią ogon i kręcą się w kółko. U dalmatyńczyków i rottweilerów najczęściej objawiającym się zachowaniem kompulsywnym są halucynacje.
Zachowania agresywne
Agresja nie jest często kojarzona z bólem, znacznie częściej mówi się o agresji w kontekście zmian behawioralnych. Tymczasem zachowania agresywne to – obok ucieczki – dwie strategie przetrwania w obliczu zagrożenia. W przypadku bólu takim zagrożeniem jest dotknięcie bolącego miejsca lub samo zbliżanie się do zwierzęcia opiekuna czy lekarza weterynarii. Często mówi się wtedy, że pies lub kot zaatakował bez powodu i bez ostrzeżenia, podczas gdy zwierzę próbowało – kłapiąc zębami, uderzając łapą, warcząc czy gryząc – zatrzymać człowieka i nie dopuścić do zadania mu bólu, np. poprzez dotknięcie bolącej kończyny czy kręgosłupa ze zmianami zwyrodnieniowymi. Takie zachowanie jest związane z cierpieniem zwierzęcia. Jeśli ból długo się utrzymuje, wywołuje irytację i frustrację, a co za tym idzie, mniejszą cierpliwość, częste zmiany zachowań i szybsze pojawienie się zachowań agresywnych.
Do częstych chorób wywołujących zachowania agresywne należy dysplazja stawów biodrowych.
Nagle pojawiającą się agresję u zwierząt, które do tej pory nie były agresywne, zawsze należy skonsultować z lekarzem weterynarii, gdyż takie zachowanie może być również związane z problemami neurologicznymi i być objawem padaczki.
Objawy lęku
Ból powoduje również u zwierząt reakcję obronną, jaką jest ucieczka. Duża liczba zwierząt, mimo silnego bólu, nie reaguje agresywnie, lecz chowa się i wycofuje. Część objawów może przypominać objawy lęku, paniki czy fobii. Z takim zachowaniem mamy do czynienia, gdy pies zaczyna odmawiać wchodzenia do jednego z pokoi albo nie chce wyjść na spacer, a nie wydarzyło się nic, co tłumaczyłoby nagłą zmianę zachowania zwierzęcia. Często powodem jest śliska podłoga lu...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Animal Expert"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • Zniżki na konferencje i szkolenia
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy