Dołącz do czytelników
Brak wyników

Profilaktyka zdrowotna i diagnostyka

30 lipca 2018

NR 6 (Lipiec 2018)

Przegrzanie, odwodnienie, udar cieplny – jak rozpoznać i reagować?

0 318

Wakacyjne upały mogą sprzyjać przegrzewaniu się bądź odwodnieniu psów, a nawet powodować udar cieplny. Szczególnie narażone na te zjawiska są psy trenujące. Ale podczas letnich upałów musimy zwracać baczną uwagę również na mniej aktywne psy, szczególnie na krótkoczaszkowe (brachycefaliczne), psy przebywające na dworze bez możliwości schronienia się w cieniu czy pozostawione na dłuższy czas w pełnym słońcu. Pamiętajmy też, oczywiście, że pozostawienie psa samego w nagrzanym aucie jest niedopuszczalne.

Jak więc w odpowiedni sposób zapobiec rozmaitym stanom nagłym będącym skutkiem przegrzania, a co ważniejsze – jak pomóc psu w takiej sytuacji? 

Termoregulacja

U psów oddawanie ciepła odbywa się poprzez promieniowanie, konwekcję i parowanie. Jak wiemy, psy nie mają gruczołów potowych na skórze, stąd nie tracą nadmiaru ciepła poprzez mechanizm pocenia się tak jak my, ludzie. Dlatego podstawową formą oddawania ciepła poprzez parowanie jest zianie, czyli dyszenie. Dodatkowo zwierzę oddaje ciepło przez skórę drogą konwekcji i promieniowania. Aby usprawnić proces oddawania nadmiaru ciepła z organizmu, naczynia krwionośnie obwodowe rozszerzają się, a krew krąży w nich szybciej. Zjawisko to objawia się na przykład zwiększoną wilgotnością psich łap, co można zaobserwować w czasie letnich upałów. Termoreceptory odbierające odpowiednie bodźce cieplne znajdują się między innymi na skórze i w jamie brzusznej. Przysyłają one impulsy do podwzgórza, gdyż tam znajduje się ośrodek termoregulacji sterujący wszystkimi procesami. Jego przednia część odpowiedzialna jest za utratę ciepła, tylna zaś za jego wytwarzanie.
Powyższe procesy termoregulacyjne uruchamiane są w celu zapobieżenia przegrzaniu organizmu psa w sytuacji, gdy warunki otoczenia temu sprzyjają (wysoka temperatura, wysoka wilgotność czy wydatny wysiłek fizyczny). Jest to proces obronny, gdyż wysoka temperatura jest niebezpieczna. Jeśli procesy te nie zadziałają prawidłowo lub gdy pies zbyt długo przebywa w upalnym środowisku, dochodzi do hipertermii (podwyższenia temperatury ciała), która bardzo szybko prowadzi do udaru cieplnego. Jest to zawsze stan nagły, a objawy pojawiają się błyskawicznie, ponieważ organizm psa nie umie już sobie poradzić z konsekwencjami przegrzania. Temperatura wewnętrzna ciała powyżej 42°C powoduje nieodwracalne zmiany na poziomie komórkowym, co skutkuje ciężkim uszkodzeniem narządów wewnętrznych, a nawet śmiercią pacjenta. Dlatego szybka reakcja na niepokojący stan psa ma w tej sytuacji znaczenie kluczowe.

Hipertermia

Prawidłowa temperatura ciała psa waha się między 37,5 a 39,2°C – w zależności od wielkości psa oraz jego wieku. Wyróżniamy kilka sytuacji, w których temperatura wewnętrzna psa ulega zwiększeniu, wywołując hipertermię. Są to:

  • Hipertermia powysiłkowa – mówimy o niej wtedy, gdy po nieznacznym wysiłku temperatura wewnętrzna ciała wzrasta. Warto tu wspomnieć o owczarkach collie, które są szczególnie narażone na to zjawisko.
  • Hipertermia złośliwa – powstaje wskutek zaburzeń metabolizmu wapnia na poziomie komórkowym. Jest to rzadkie zjawisko diagnozowane u psów, najczęściej po podaniu niektórych anestetyków czy leków. Prowadzi do niekontrolowanego wzrostu temperatury wewnętrznej ciała na skutek zwiększenia szybkości metabolizmu. Niestety, najczęściej prowadzi do zgonu pacjenta.
  • Udar cieplny – jego przyczynami mogą być wysoka temperatura i wilgotność otoczenia, w którym przebywa pies, a także wymuszony wysiłek fizyczny. Udar może też powstać wskutek ostrego i bezpośredniego działania promieni słonecznych na psa (udar słoneczny). Dochodzi tu do znacznego wzrostu temperatury wewnętrznej ciała (od 40,5 do 43°C). Próg temperaturowy w podwzgórzu jest ustawiony fizjologicznie (jest to tzw. niepyrogenna hipertermia). Udar może doprowadzić do silnych uszkodzeń wewnętrznych, a nawet zgonu.
  • Gorączka – temperatura ciała psa wzrasta w wyniku fizjologicznego podwyższenia progu temperaturowego ciała (najczęściej pod wpływem odpowiednich cytokin). Dzieje się tak wskutek toczącego się w organizmie procesu zapalnego (bakteryjnego, wirusowego lub immunologicznego). O gorączce mówimy, gdy temperatura ciała psa przekracza 39,2°C. 

Wyczerpanie upałem

Gdy temperatura za oknem sięga 30°C w cieniu, łatwo zauważyć, że spora część psów opada z sił. Po spacerach wydają się być bardziej zmęczone, niekiedy nie mają siły dojść do domu – dyszą i ziają, snują się pod nogami. Pies nadal jest aktywny, tyle że słabszy. Jego ciało nie wydaje się być mocno przegrzane, ale pies jest jakby „wysuszony”, mimo że pił. To zjawisko nazywamy wyczerpaniem upałem. Najczęściej właśnie w takim stanie w gorące dni trafiają pacjenci do gabinetu weterynaryjnego. Choć w tym przypadku temperatura wewnętrzna ciała psa jest prawidłowa, to jednak wysoka temperatura otoczenia, niekiedy znaczna wilgotność i dodatkowo wysiłek fizyczny (dłuższy spacer, bieganie za zabawką czy trening) doprowadzają organizm do znacznego odwodnienia. Stąd niepokojące objawy kliniczne u czworonoga. Aby upewnić się, że nie mamy do czynienia z udarem cieplnym, warto skontrolować temperaturę rektalną czworonoga (temperatura wewnętrzna ciała, mierzona w odbycie).
Objawy odwodnienia są następujące:

  • suche błony śluzowe (co najłatwiej ocenić, sprawdzając dziąsła),
  • suchy język oraz gęsta ślina,
  • skóra na ciele jest sucha, sztywna i nieelastyczna (w normalnej sytuacji skóra na karku, między łopatkami, po podniesieniu, złapaniu w palce i puszczeniu powoli wraca do poprzedniego ułożenia),
  • mocz wydalany jest w niewielkiej ilości i jest ciemniejszy niż zwykle, o intensywnej woni,
  • apatia, wyczerpanie,
  • zianie, dyszenie.

Postępowanie lecznicze 

W warunkach domowych z wyczerpaniem u psa możemy poradzić sobie, przede wszystkim pojąc go chłodną, ale nie zimną wodą, najlepiej z dodatkiem odpowiednich elektrolitów (na rynku weterynaryjnym dostępne są elektrolity przeznaczone dla psów). Ponadto powinniśmy zapewnić zwierzęciu chłodne schronienie tak, aby nie doszło do hipertermii.
Jednak są sytuacje, w których łatwo możemy przeoczyć pierwsze niepokojące objawy. Z powodu silnego odwodnienia organizm z każdą kolejną minutą przebywania na upale coraz gorzej radzi sobie z nadmiarem ciepła, którego nie może odprowadzić, i przegrzewa się, gdyż podstawowe mechanizmy termoregulacji przestają działać. W ten sposób rozwija się hipertermia, czyli wzrasta temperatura wewnętrzna ciała, doprowadzając najczęściej do niebezpiecznego udaru cieplnego. 
Na podstawie analizy stopnia zaawansowania objawów hipertermii lekarz weterynarii ocenia stan kliniczny pacjenta oraz wdraża odpowiednie procedury lecznicze. Przede wszystkim w celu jak najszybszego nawodnienia organizmu pacjent powinien otrzymać kroplówki dożylne. Najczęściej w lecznictwie stosowany jest płyn fizjologiczny wieloelektrolitowy bądź, aby zapobiec ewentualnej kwasicy, płyn ringer lactate (z mleczanami). Płyny powinny być podawane w dawce 60–90 ml/kg masy ciała/godz. W celu skontrolowania stanu pacjenta oraz stwierdzenia stopnia odwodnienia należy wykonać podstawowe badania krwi (morfologia oraz biochemia) wraz z jonogramem. Podstawowym parametrem w celu oszacowania odwodnienia jest kontrola hematokrytu (HT, %) w morfologii pacjenta. 

Udar cieplny 

Udar cieplny powstaje wskutek przegrzania organizmu i dysfunkcji mechanizmów oddawania ciepła. O udarze słonecznym mówimy, gdy ostre słońce bezpośrednio przyczynia się do powstania udaru cieplnego organizmu. Dodatkowo udarowi sprzyja stan zaawansowanego wyczerpania cieplnego, czyli odwodnienia podczas upałów. Na udar narażone są przede wszystkim psy ze zmniejszoną zdolnością do ochładzania się organizmu. Nie powinno się zakładać psom kagańca, który ogranicza im możliwość ochładzania się poprzez zianie. Należy tu wspomnieć o psach z dysfunkcją układu oddechowego bądź krążeniowego – czyli psy z chorobami serca, ze zmniejszoną objętością minutową serca, czy np. porażeniem krtani. Do tej grupy należą również psy z anatomicznymi nieprawidłowościami w układzie oddechowym, czyli rasy krótkoczaszkowe (brachycefaliczne), takie jak mopsy, buldogi francuskie, angielskie czy shih tzu. U tych psów oddawanie ciepła poprzez parowanie jest szczególnie utrudnione ze względu na problem zbyt wąskich otworów nosowych, zbyt długiego podniebienia, hipoplazji tchawicy czy wynicowania kieszonek krtaniowych. Pacjenci z rozrostami w górnych drogach oddechowych czy zapadniętą tchawicą również są w grupie zwiększonego ryzyka. Także psy otyłe, otłuszczone mają zaburzone oddawanie ciepła poprzez konwekcję, co przyspiesza objawy. Psy starsze również są narażone na wystąpienie udaru cieplnego z powodu dysfunkcji procesów termoregulacyjnych związanych z wiekiem. Psy zmuszone do nadmiernej pracy czy treningów w ciepłe i wilgotne dni dodatkowo wytwarzają ciepło poprzez pracę mięśni, przez co są szczególnie predysponowane do udaru cieplnego. 
O udarze mówimy, gdy temperatura ciała przekroczy 40,5°C. Jest to stan nagły i stanowi bezpośrednie zagrożenie życia psa. Rokowanie pacjentów z udarem jest ostrożne. Zgon – jeśli nastąpi – pojawia się w ciągu doby od pierwszych objawów. 
Objawy wczesnej fazy udaru cieplnego:

  • zwiększona ciepłota ciała,
  • szybkie i nadmierne zianie,
  • ślinienie – gęstą i kleistą śliną,
  • ...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Animal Expert"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • Zniżki na konferencje i szkolenia
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy