Dołącz do czytelników
Brak wyników

Dieta i suplementacja

13 maja 2022

NR 29 (Maj 2022)

Otyłość i nadwaga u zwierząt – ciężar odpowiedzialności

0 38

Od wielu lat jednymi z najgroźniejszych chorób cywilizacyjnych, z którymi przyszło walczyć ludzkości, są nadwaga i otyłość. Mimo że schorzenia te są ogromną bolączką w populacji ludzkiej, to należy zdać sobie sprawę z faktu, że niemały problem stanowią również wśród zwierząt domowych. Bardzo często klienci gabinetów weterynaryjnych zgłaszają się na rutynowe wizyty szczepienne czy pielęgnacyjne, nie zdając sobie sprawy z powagi problemu, który doskwiera ich pupilowi.

Zazwyczaj informacja o tym, że pies czy kot cierpi z powodu otyłości, jest przez właścicieli bagatelizowana. Bardzo duża rzesza opiekunów zwierząt nie widzi korelacji pomiędzy nadwagą i otyłością a pogarszaniem innych elementów zdrowia swoich podopiecznych. Z tego powodu niezwykle istotnym punktem w edukacji właścicieli jest skupianie się na przekazaniu im informacji związanych z prawidłowym żywieniem pod kątem zbilansowania pokarmu, ale również w aspekcie prewencji otyłości.

Definicja otyłości kluczem do zrozumienia problemu

Według literatury medycznej otyłość definiowana jest jako zwiększenie masy ciała znacznie powyżej wartości prawidłowych, uwarunkowane nadmiernym rozwojem tkanki tłuszczowej. Podstawą otyłości jest zaburzenie równowagi pomiędzy podażą energii a jej wydatkowaniem. W idealnej sytuacji energia dostarczana do organizmu wraz z pożywieniem powinna być wydatkowana na potrzeby bieżących procesów metabolicznych. Niewielki jej odsetek może być również magazynowany między innymi w adipocytach, w postaci triglicerydów. Adipocyty to główny rodzaj komórek, z których zbudowana jest tkanka tłuszczowa. Podstawową rolą adipocytu jest synteza i magazynowanie energii pod postacią tłuszczów prostych. Każda otyłość jest następstwem dodatniego bilansu energetycznego. Wprawdzie energia jest niezbędnym elementem dla wzrostu, rozwoju oraz funkcjonowania wszystkich organizmów, ale jej nadmiar może być również szkodliwy.

POLECAMY

Idealny bilans energetyczny występuje, gdy energia, którą zwierzę otrzymuje wraz z pożywieniem, jest równa energii zużywanej przez organizm. To właśnie zależność między ilością kalorii spożytych a ilością energii, która zostaje zużyta w organizmie, determinuje masę ciała, a co za tym idzie, również ogólny stan zdrowia. 

W idealnej sytuacji wkład i wydatek energetyczny są zrównoważone, co pozwala na utrzymanie prawidłowej masy ciała. Niestety, często można spotkać się z sytuacją występowania dodatniego bilansu energetycznego (wkład energii jest większy niż jej wydatek). W praktyce nie oznacza to nic innego jak spożywanie nadmiaru kalorii w stosunku do ilości, jakiej potrzebuje organizm. Bardzo istotne jest uświadomienie sobie, że poważny dodatni bilans energetyczny niesie za sobą daleko idące konsekwencje.

Przyczyny otyłości

Przyczyn otyłości można doszukiwać się zarówno w czynnikach zależnych od zwierzęcia i jego właścicieli, jak i w tych, na które ani opiekun, ani jego pupil wpływu nie mają. Wśród tych pierwszych wymienić należy głównie niewłaściwą dietę oraz zbyt małą ilość ruchu, a do przyczyn niezależnych można zaliczyć: rasę, wiek oraz płeć. Inne kwestie, które są z tym związane, to np. przebyte zabiegi chirurgiczne lub przyjmowane leki.
W literaturze naukowej widnieją badania mające na celu analizę dotyczącą predyspozycji genetycznych do występowania otyłości. Choć nie poznano dokładnie mechanizmów o tym podłożu odpowiedzialnych za zwiększenie ryzyka jej pojawiania się, to wykazano pewne istotne zależności pomiędzy rasą a skłonnościami do nadwagi. Wyraźne predyspozycje wykazano u kilku ras psów, w tym między innymi: west highland white terrierów, owczarków szetlandzkich, bassetów, cavalier king charles spanieli, jamników, beagli, cocker spanieli oraz labradorów.

Starszy pies potrzebuje innego pokarmu

Wraz z wiekiem, kiedy organizm się starzeje, dochodzi do spowolnienia procesów metabolicznych oraz spadku masy mięśniowej. W związku z tym maleje zapotrzebowanie energetyczne organizmu. Z wiekiem spada również aktywność fizyczna, co dodatkowo przekłada się na mniejsze potrzeby kaloryczne. Przyjmuje się, że psy wchodzą w wiek geriatryczny w okolicy 7.–8. roku życia. Zapotrzebowanie na energię u 7–8-letniego psa może zmniejszyć się nawet o 20% w porównaniu z wytycznymi w młodości. Z tego powodu ograniczenie podaży pokarmu, a co za tym idzie, podaży energii pokarmowej powinno nastąpić wraz z wejściem czworonoga w okres starości.
Jednym z czynników, który na tle innych wydaje się mało znaczący, jest płeć. W badaniach naukowych wykazano, że problem nadwagi i otyłości w populacji psów częściej dotyczy samic. Dodatkowo skłonność płciowa jest często potęgowana przez wykonanie zabiegu kastracji/sterylizacji. Zwierzęta poddane tej operacji są nawet 3–4-krotnie bardziej narażone na wystąpienie otyłości i nadwagi niż czworonogi z funkcjonującym układem rozrodczym. Związane jest to między innymi ze spadkiem zapotrzebowania energetycznego, wynikającego z wpływu hormonów płciowych na organizm.

Nadwaga a leki

Każdy lek przyjmowany przez zwierzę oddziałuje na wiele procesów w organizmie. Niektóre z nich wpływają także na metabolizm, przez co mogą istotnie zaburzać przemiany energetyczne. Jednym z bardziej zauważalnych skutków ubocznych działania niektórych grup leków jest ich wpływ na łaknienie. Występują dwa odrębne kierunki tego typu oddziaływania. Z jednej strony medykamenty mogą zmniejszać apetyt zwierzęcia, a z drugiej powodować jego wzrost, co w połączeniu z nieprawidłowym dawkowaniem pokarmu, niewłaściwym trybem życia oraz innymi pobocznymi przyczynami prowadzić może do niekontrolowanego zwiększania masy ciała. Przykładem tego typu leków są medykamenty z grupy glikokortykosteroidów, potocznie nazywane sterydami. Substancje te są często i chętnie stosowane w medycynie weterynaryjnej ze względu na swoje szerokie działanie. Pewne schorzenia wymagają krótkotrwałej steroidoterapii, ale zdarza się, że w przypadku niektórych zwierząt leki muszą być przyjmowane dłużej lub nawet dożywotnio. Farmaceutyki stosowane w leczeniu zaburzeń neurologicznych, (takich jak epilepsja), fenobarbital czy diazepam, który podaje się w przypadku niektórych zaburzeń behawioralnych i neurologicznych, również mogą istotnie zwiększać apetyt zwierzęcia. Oczywiście, grupa leków odznaczających się tego typu skutkami ubocznymi jest szersza, także w przypadku konieczności długotrwałego stosowania danej substancji, warto zapytać lekarza weterynarii o możliwe działania niepożądane oraz zapoznać się z ulotką danego produktu leczniczego.

„Bo on tak nie lubi spacerów i wcale nie je tak dużo”

Do najczęściej stosowanych argumentów, które podają właściciele otyłych zwierząt, należy przekonywanie o niechęci psa lub kota do podejmowania ruchu oraz subiektywnie małej ilości spożywanego przez nie na co dzień pokarmu. Słowo „subiektywnie” ma tutaj kluczowe znaczenie, ponieważ ludzie często zapominają o odrębności gatunkowej. Mimo że zarówno człowiek, jak i pies czy też kot są ssakami, to nie można w stu procentach utożsamiać tych odrębnych gatunków ze sobą. Opiekunowie często porównują ilość spożywanego przez zwierzę pokarmu do własnych możliwości kulinarnych. Błędne myślenie, że pies „zjada przecież tylko niewielką garść granulek rano i wieczorem”, może mieć katastrofalne skutki. Przede wszystkim wspomniana garść jest garści nierówna, przecież żaden człowiek nie ma precyzyjnej wagi w oczach. Ta na pozór nieistotna różnica w postaci zaledwie kilku dodatkowych krokietów karmy może istotnie przełożyć się na zwiększenie masy ciała zwierzęcia. Dla właściwego zwizualizowania problemu warto posłużyć się przykładem: 10 granulek karmy dla psa średniej wielkości waży 5 gramów. 
To właściwie niezauważalna ilość dla każdego z nas. Mnożąc to przez trzy posiłki dziennie, otrzymuje się 15 gramów jedzenia więcej w ciągu dnia, co w miesiącu daje 450 gramów nadmiaru pokarmu. Zakładając, że opisywany pies waży 10 kg, a producent karmy przyjmuje, że odpowiednie dawkowanie produktu to 115 gramów na dzień, łatwo można policzyć, że te 10 granulek więcej, dodawanych do każdego posiłku, powoduje wzrost spożycia karmy o ponad 13%! Te z pozoru niewinne 10 krokietów istotnie zwiększa ryzyko sprowadzenia pupila na drogę otyłości.
Nadmiar energetyczny bardzo często idzie w parze ze zmniejszoną aktywnością fizyczną. Niestety, pomimo starań trzy krótkie spacery w celu załatwienia potrzeb fizjologicznych w ciągu dnia nie rozwiązują problemu. Organizm, który otrzymuje nadmiar energii w pożywieniu, której nie może zmetabolizować, będzie magazynować ją w postaci zbędnej tkanki tłuszczowej. Oczywisty jest fakt, że nie każdy pies uwielbia długie i wyczerpujące spacery po górach. Nie każde zwierzę ma do tego typu wysiłku predyspozycje. Nie jest to jednak równoznaczne z faktem, że pies nie wymaga odpowiedniej do jego potrzeb porcji aktywności. Nie istnieje rasa psów, którą ucieszy wyłącznie kanapowy styl życia. Yorkshire terrier, chihuahua czy maltańczyk należą do przedstawicieli ras miniaturowych, które często postrzegane są jako idealni towarzysze dla mało aktywnych osób. Psy te jednak absolutnie nie powinny spędzać całego swojego życia wyłącznie na kolanach właścicieli. Są to zwierzęta o sporych pokładach energii, które powinny być spożytkowane na zabawę, spacery i aktywne spędzanie czasu ze swoimi opiekunami.

BCS, czyli zwierzęce BMI

Choć w dietetyce weterynaryjnej można wykorzystywać zmodyfikowany wskaźnik BMI w diagnostyce otyłości u zwierząt, to dużo bardziej przystępną jest skala BCS. Jest to skrót pochodzący od angielskiego zwrotu body condition score. Każdy opiekun powinien wiedzieć, jak prawidłowo ocenić kondycję ciała psa, aby móc w odpowiednim momencie zareagować. Zarówno gwałtowny spadek masy ciała, jak i nadwaga powinny być niepokojące. Oceny kondycji ciała psa powinno się dokonywać regularnie i w zależności od otrzymanych wyników modyfikować dietę pupila. W literaturze występują dwie możliwe metody określenia formy psa, oparte na różnych skalach: pięcio- lub dziewięciopunktowej. Przy korzystaniu z tej drugiej idealna ocena kondycji zwierzęcia wypada na wynik cztery lub pięć. Poniżej tego pułapu można spodziewać się niedowagi czworonoga, a powyżej nadwagi lub otyłości. W skali pięciostopniowej wynik na poziomie trzech na pięć punktów będzie świadczył o idealnej kondycji. Dostępnych jest wiele grafik, które obrazują sposób oceny BCS. Przede wszystkim należy omacać dłońmi klatkę piersiową. Żebra psa powinny być wyczuwalne, bez konieczności wywierania silnego ucisku, ale nie powinny być też nazbyt zaznaczone. Dodatkowo ocenia się również talię zwierzęcia, a także wygląd ciała z profilu. U psa w dobrej formie linia dolna powinna być nieco podkasana, a talia widoczna od góry zaznaczona lekkim wcięciem. W przypadku psów z obfitym futrem dokładny dotyk jest niezwykle istotny, ponieważ bujna sierść może zaburzać wizualnie ocenę. Opisywana skala BCS pozwala regularnie kontrolować bieżącą kondycję psa. W trakcie procesu redukcji lub zwiększania masy ciała daje możliwość monitorowania postępów.

Diagnostyka otyłości – początek drogi do zdrowia

Kontrola masy ciała psa lub kota powinna być jednym ze stałych elementów wspólnej drogi życiowej dzielonej ze zwierzęciem. Niestety, bardzo często opiekunowie dowiadują się o nadwadze dopiero podczas wizyty w gabinecie weterynaryjnym. W przypadku zdrowego zwierzęcia tego typu odwiedziny mają miejsce średnio raz w roku ze względu na wykonanie obowiązkowego szczepienia przeciwko wściekliźnie. Biorąc pod uwagę długość życia psa, łatwo policzyć, że przy tego rodzaju scenariuszu waga ciała jest sprawdzana około 15–20 razy w ciągu życia. Jeśli tę częstotliwość przełoży się na lata ludzkie, wynik staje się zaskakujący. Mało prawdopodobne jest, aby człowiek sprawdzał swoją wagę jedynie około 5 razy w ciągu całego życia.
Często opiekunowie bagatelizują ewentualną nadwagę, mówiąc, że to „tylko 0,5 kg więcej”. Warto słowo „tylko” w tym momencie zamienić na „aż”. W przypadku człowieka ważącego 70 kg wzrost masy ciała o 0,5 kg to zmiana o zaledwie 0,7%. Inaczej wygląda to, gdy 0,5 kg więcej przybierze na masie pies, który wyjściowo waży 10 kg. Takie niewinne 0,5 kg to aż 5% masy ciała więcej. Zaniepokojenie może też wzbudzić nawet niewielki spadek masy ciała u czworonoga, o ile nie jest to celowe działanie ze strony opiekuna.
Z powyższych informacji jednoznacznie wynika, że warto wprowadzić nawyk stałego monitorowania wagi zwierzęcia. Taki pomiar powinien mieć miejsce raz na miesiąc lub dwa. Jeżeli zostanie zauważona istotna zmiana w masie ciała, następnym krokiem powinna być wizyta w gabinecie weterynaryjnym w celu wykrycia przyczyny i wprowadzenia właściwego postępowania. Odpowiednia dieta jest także formą leczenia. Po szybkiej i zdecydowanej reakcji właścicieli najczęściej niewielkim kosztem własnym i zwierzęcia udaje się w niedługim czasie odnieść oczekiwane rezultaty. Pies także będzie wdzięczny, bo po szybkim wykryciu problemu co najwyżej zmniejszy dzienną porcję o zaledwie 10 granulek zamiast 30, jak mogłoby to mieć miejsce w momencie zbyt późnej reakcji.

Rozsądne dawkowanie smakołyków

Podawanie przysmaków jest bardzo często wykorzystywane w kształtowaniu wspólnej relacji oraz w nauce posłuszeństwa. Warto jednak pamiętać, aby nie oferować ich w nadmiarze, ponieważ mogą one w prosty sposób przyczynić się do przybierania na wadze. W celu lepszego wytłumaczenia tej zależności można posłużyć się praktycznym przykładem. Przeciętnie 1 kostka dentystyczna dedykowana psom dostarcza organizmowi około 80 kcal. Zgodnie z zaleceniami żywieniowymi, pupil może otrzymać 1 kostkę dziennie. Ta jedna kostka w przeliczeniu na przekąski ludzkie daje równowartość ¼ dużej paczki chipsów. W przypadku psa borykającego się z nadwagą może to stanowić duży zastrzyk dodatkowych kalorii.
Nie należy, oczywiście, całkowicie rezygnować ze smakołyków, które niejednokrotnie stanowią doskonałą pomoc treningową. Warto jednak dobrze przyjrzeć się ich składom i wybrać takie przysmaki, które nie będą bardzo kaloryczne, a dodatkowo wpłyną na dobrostan zwierzęcia. Znalezienie złotego środka jest w tym momencie niezwykle ważne. Trzeba ustalić, że pies może dostawać smakowite przekąski, ale w kontrolowanej ilości. Wszystko, o czym należy pamiętać, to odpowiednie zbilansowanie diety z uwzględnieniem wszystkich produktów, które otrzymuje pies. Jest to stosunkowo prosta czynność, która pozwoli odnieść sukces na obu płaszczyznach – zdrowotnej i behawioralnej.

Proces odchudzania to nie tylko ćwiczenia i trening. To przede wszystkim właściwe odżywanie. Wspierając pupila w tym wyzwaniu, warto korzystać ze sprawdzonych rozwiązań. Brit VD Obesity to pełnoporcjowa karma z groszkiem oraz kurczakiem lub jagnięciną, która z całą pewnością sprawdzi się u zwierząt redukujących masę ciała. Gama składników, o które została wzbogacona karma, pozwoli zadbać o przewód pokarmowy zwierzęcia, usprawniając cały proces. Dieta została zbilansowana w taki sposób, aby zapewnić odpowiednią jakość najważniejszych dla organizmu składników odżywczych. Dzięki temu odchudzanie stanie się dużo przyjemniejsze!

lek.wet. Kamil Kowalczyk

Skład karmy, czyli skarbnica wiedzy dietetycznej

Każdy świadomy opiekun zwierzęcia przed wprowadzeniem jakiegokolwiek produktu do jadłospisu pupila powinien zapoznać się z treścią etykiety na opakowaniu. Analiza składu i kaloryczności produktu jest niezwykle istotna w przypadku czworonogów, których dotyczą szczególne zalecenia dietetyczne, w tym również tych, które borykają się z problemem nadmiernej masy ciała. Etykieta jest specyficzną „instrukcją obsługi” produktu, jakim jest karma. To właśnie dzięki niej możliwa jest obiektywna ocena danego pożywienia. Prawo Wspólnoty Europejskiej dość jasno precyzuje jej poszczególne elementy. Zgodnie z wytycznymi, etykieta karmy dla zwierząt domowych powinna być podzielona na dwie części. Pierwszą z nich jest część główna, zawierająca informacje ogólne dotyczące produktu, natomiast drugą stanowi część statutowa. To właśnie ona zawiera informacje szczegółowe na temat danej karmy. Producent umieszcza w niej informacje dotyczące między innymi: rodzaju produktu (kompletna, uzupełniająca), przeznaczenia dla danej grupy zwierząt, zalecanego sposobu podawania oraz danych dotyczących składu surowców użytych do produkcji, a także chemiczną analizę jakościową i ilościową.
W przypadku doboru diety dla zwierząt otyłych niezwykle istotne są części dotyczące zalecanego dawkowania produktu oraz jego składu chemicznego. Informacje o zalecanych porcjach mają na celu pomóc właścicielowi w doborze odpowiedniej wielkości dawki pokarmowej, która powinna zostać spożyta przez zwierzę. Na tym etapie bardzo wielu opiekunów popełnia błąd. Przede wszystkim robi to niedokładnie („na oko”), przez co często dochodzi do przeszacowania ilości, a w efekcie do zwiększenia spożycia przez zwierzę. Drugim równie istotny błędem jest dawkowanie pokarmu na obecną masę ciała. Oczywiście, w przypadku zwierząt z prawidłową masą ciała jest to postępowanie jak najbardziej prawidłowe...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Animal Expert"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • Zniżki na konferencje i szkolenia
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy