Dołącz do czytelników
Brak wyników

Profilaktyka zdrowotna i diagnostyka

23 maja 2018

NR 5 (Maj 2018)

Komunikacja wewnątrzgatunkowa psów

0 416

Psy, jako zwierzęta społeczne, wykształciły szeroki wachlarz zachowań służących porozumiewaniu się z innymi osobnikami swojego gatunku. Potrafią przekazywać nie tylko informacje na temat swojej tożsamości, ale też stanów emocjonalnych, wieku, płci, stanu zdrowia czy granic swojego terytorium. Jak to robią? I czy możemy odczytać wszystkie sygnały? 

Komunikacja wewnątrzgatunkowa psów, a także innych gatunków zwierząt jest niezbędna do budowania więzi wewnątrz grupy oraz unikania potencjalnych konfliktów. Możemy wyróżnić cztery główne kanały komunikacji psów: kanał dotykowy, węchowy, wizualny oraz głosowo-słuchowy.

Kanał dotykowy

Zmysł dotyku odgrywa u psów ważną rolę w tworzeniu i umacnianiu więzi pomiędzy poszczególnymi osobnikami. Bodźce dotykowe odbierane są przez rozwijający się płód już ok. 45. dnia życia. Psy posiadają cztery rodzaje receptorów czuciowych: receptory dotyku lekkiego, nacisku, bólowe i termiczne. Dzięki zlokalizowanym w okolicach nozdrzy receptorom termicznym szczenię jest w stanie odnaleźć matkę. Receptory dotyku lekkiego umiejscowione są w okolicy mieszków włosowych, tuż pod powierzchnią skóry. Natomiast receptory nacisku znajdują się w głębszych warstwach skóry, a do ich pobudzenia potrzebna jest większa siła niż w przypadku receptorów dotyku lekkiego. Psy posiadają także w opuszkach palców receptory wrażliwe na wibracje.
W okolicach pyska psa, na brwiach i policzkach znajdziemy sztywne włosy czuciowe zwane wibrysami. Dzięki licznym zakończeniom nerwowym są one bardzo wrażliwe nawet na delikatne bodźce dotykowe. Wibrysy ułatwiają psom poruszanie się w trudnym terenie i przy ograniczonej ilości światła. Dotknięcie wibrysa powoduje u psa odruch zamknięcia oka oraz odwrócenie głowy. Włosy czuciowe są też ważnym źródłem informacji o otaczającym świecie dla psów niewidomych. Dlatego też nie powinno się celowo przycinać psom wibrysów.
Jak ważny jest dotyk dla rozwoju psa dowodzi fakt, że szczenięta pozbawione kontaktu fizycznego z matką i swoim rodzeństwem odczuwają wyraźny niepokój. Natomiast szczenięta, które mają stały kontakt z matką i są często przez nią dotykane, charakteryzują się bardziej stabilną psychiką oraz łatwiej nawiązują kontakty społeczne. Badania na szczeniakach z użyciem elektroencefalografu (EEG) wykazały, że osobniki poddane wczesnej stymulacji neurologicznej szybciej się rozwijały i osiągały lepsze wyniki w próbach zachowania. Zaobserwowano między innymi poprawę funkcjonowania układu krążenia czy zwiększoną odporność na stres i infekcje. Natomiast zbyt silny i długotrwały stres może hamować rozwój szczeniąt.

Kanał węchowy

W procesie komunikacji węchowej psy używają śliny, moczu, kału oraz wydzielin z gruczołów okołoodbytowych, podogonowych, nadogonowych, jarzmowych, okołoustnych oraz z gruczołów umieszczonych pomiędzy palcami.
Szczeniaki rodzą się ślepe i głuche, za to z bardzo dobrze rozwiniętym zmysłem węchu. To dzięki niemu orientują się w otaczającym świecie. Podczas karmienia listwa mleczna suki wydziela specyficzne feromony, które zapewniają szczeniętom poczucie bezpieczeństwa i działają uspokajająco. Badania dowiodły, że syntetycznie otrzymywane analogi tych feromonów posiadają kojący wpływ także na psy dorosłe.
Na szczególną uwagę zasługuje organ nosowo-lemieszowy, zwany też narządem Jacobsona, który odpowiada za identyfikację feromonów. Dzięki tym niezwykłym substancjom chemicznym psy potrafią odczytać wiele istotnych informacji. Niektóre feromony mają znaczenie alarmowe i informują grupę o zbliżającym się niebezpieczeństwie. Inne służą oznaczeniu granic terytoriom i stanowią wyraźne ostrzeżenie dla potencjalnych intruzów. Jeszcze inne odpowiedzialne są za dobór partnera seksualnego i zachowania rozrodcze.
Oprócz narządu Jacobsona psy posiadają też szereg innych przystosowań do wykrywania niewielkich nawet ilości substancji zapachowych. Bezwłosa końcówka nosa, nazywana truflą, jest stale nawilżana za pomocą licznych gruczołów śluzowych. Śluzówka psiego nosa posiada specjalne włosowate struktury, które ułatwiają płynowi przedostanie się wprost do komór nosowych. Wdychane cząsteczki zapachu osadzają się na specjalnej porowatej strukturze kostnej, znajdującej się wewnątrz jamy nosowej psa, która chroni je przed usunięciem podczas wydechu. Proces węszenia jest zupełnie niezależny od procesu oddychania.

Podczas węszenia powietrze przedostaje się powyżej porowatej struktury i trafia wprost do receptorów węchowych. Natomiast podczas oddychania powietrze przepływa poniżej kostnej struktury i dociera do płuc. Psy wdychają powietrze najszerszą częścią nozdrzy, znajdującą się z przodu nosa, a wydychają je, używając węższych części nozdrzy umiejscowionych po bokach. Dzięki takiemu sposobowi oddychania nowe cząstki zapachowe mogą bez przeszkód docierać do jamy nosowej.
Psy dysponują również narządami, które nie występują u ludzi. Narząd Masera służy im do rozpoznawania substancji zapachowych rozpuszczonych w wodzie i pozwala na szybką ocenę zapachów związanych między innymi z jakością pobieranego pokarmu. Z kolei umieszczony na końcu nosa zwój Gruenberga umożliwia psom odbieranie feromonów informujących o zbliżającym się niebezpieczeństwie. Psy posiadają również rozległy nabłonek węchowy, który zawiera liczne i różnorodne receptory zapachowe. Znaczna część psiego mózgu odpowiada za analizowanie dostarczanych informacji 
zapachowych.

Kanał wizualny

Około 8.–10. dnia życia szczeniaki zaczynają otwierać oczy, jednak kształty rozróżniają dopiero ok. 18. dnia życia. Ze względu na drapieżny tryb życia swoich przodków psy posiadają szereg przystosowań do dobrego widzenia przy niewielkim natężeniu światła. Psie oko ma stosunkowo dużą źrenicę oraz soczewkę. Dodatkowo wyposażone jest w makatę odblaskową, która przechwytuje promienie świetlne i ponownie kieruje je na siatkówkę. Siatkówka psiego oka zawiera o wiele więcej pręcików niż odpowiedzialnych za widzenie barw czopków. Psy posiadają tylko dwa rodzaje czopków, umożliwiających widzenie barwy żółtej oraz niebieskiej.
Doskroniowe położenie gałek ocznych u psów powoduje, że mają one dość szerokie pole widzenia – u niektórych ras może ono sięgać nawet 250 stopni. Jednak pole widzenia stereoskopowego jest już stosunkowo wąskie i sięga jedynie 30–50 stopni. Maksymalna odległość widzenia u psów jest zróżnicowana w zależności od ruchu obiektu. Psy potrafią dostrzec poruszające się obiekty nawet z odległości 900 m. Natomiast w przypadku obiektów pozostających w bezruchu dystans ten zmniejsza się do 500 m. Minimalna odległość ostrego widzenia u psów wynosi ok. 30–50 cm.
Możemy wyróżnić trzy typy sygnałów wizualnych wysyłanych przez psy: 

  • cechy morfologiczne, 
  • ruchy emocjonalne, 
  • ruchy specyficzne. 

Cechy morfologiczne pełnią ważną funkcję w komunikacji wizualnej. Kontrastowe znaczenia sierści podkreślają reakcje emocjonalne psa i eksponują ważne w procesie komunikacji części ciała. Ruchy emocjonalne są sygnałami wysyłanymi przez psa mimowolnie pod wpływem emocji. Możemy tu wyróżnić:

  • stroszenie sierści, 
  • ruchy małżowin usznych i ogona, 
  • zmianę średnicy źrenic, 
  • drżenie, 
  • usztywnienie ciała, 
  • zastygnięcie w bezruchu. 

Natomiast ruchy specyficzne to sygnały, które pies wysyła świadomie. Należą do nich różnego rodzaju sygnały posturalne.

Kanał głosowo-słuchowy

Kanał słuchowy otwiera się u szczeniąt ok. 13.–17. dnia życia. Psy posiadają kilkanaście mięśni, które pozwalają na niezależne poruszanie małżowinami usznymi. Dzięki temu z łatwością potrafią zlokalizować źródło dźwięku. Nie bez znaczenia jest też sam kształt małżowin. Psy o uszach stojących słyszą nieco lepiej niż osobniki z oklapłymi uszami. Zakres częstotliwości słyszalnych u psów waha się od 16 000 do ok. 65 000 Hz. Dla porównania – skala słyszalności dla człowieka kończy się na 20 000 Hz.
Psy mogą porozumiewać się ze sobą za pomocą zróżnicowanych sygnałów głosowych, takich jak szczekanie, wycie, piszczenie, skomlenie, warczenie, jęczenie, pokaszliwanie, stękanie czy wzdychanie, oraz sygnałów niegłosowych, do których zaliczamy dyszenie oraz kłapanie zębami. Komunikacja dźwiękowa umożliwia psom przekazywanie informacji na duże odległości, co ułatwia im między innymi pilnowanie swojego terytorium. Sygnały dźwiękowe wysyłane z bliskiej odległości służą natomiast zwykle uzupełnieniu komunikacji wizualnej.
W okresie neonatalnym szczenięta piszczą przede wszystkim wtedy, gdy odczuwają dyskomfort. Czasem jednak wydają dźwięki podobne do skomlenia bez wyraźnej przyczyny. W fazie przejściowej i na początku fazy socjalizacji szczenięta zaczynają wydawać bardziej zróżnicowane dźwięki, takie jak warczenie czy szczekanie. W dalszych fazach rozwoju psy coraz rzadziej wokalizują i coraz częściej do przekazywania informacji używają mowy ciała. Mimo to dorosłe osobniki psów domowych wykazują dużo większą skłonność do szczekania niż dzikie psowate. Przyczynami takiego stanu rzeczy są proces udomowienia psa oraz wieloletnia selektywna hodowla.
W procesie komunikacji głosowo-słuchowej ważną rolę odgrywają tonacja dźwięków, długość ich trwania oraz ich częstotliwość. Dźwięki o niskiej tonacji zazwyczaj oznaczają groźbę, natomiast dźwięki o wysokiej tonacji stanowią zachętę do zmniejszenia dystansu. Krótsze trwanie dźwięku oznacza przeważnie większą intensywność emocji psa, ale również – w zależności od kontekstu danej sytuacji – może świadczyć o niepewności i strachu. Natomiast długie dźwięki wskazują na zachowania podjęte przez psa świadomie. Częstotliwość wysyłania sygnałów głosowych świadczy przede wszystkim o stopniu pobudzenia i zaniepokojenia psa.

Sygnały posturalne

Sygnały posturalne przekazywane są głównie za pomocą kanału wizualnego, jednak pozostałe kanały komunikacji również odgrywają tu istotną rolę. W procesie przesyłania informacji jeden z kanałów komunikacji może być użyty do wzmocnienia innego. Na przykład sygnał wizualny, jakim jest rozkopywanie łapami podłoża, może zwrócić uwagę innego osobnika na pozostawiony w tym miejscu sygnał zapachowy.
Możemy wyróżnić dwie główne grupy sygnałów posturalnych wysyłanych przez psy: 

  • sygnały afiliacyjne, 
  • sygnały agonistyczne. 

Sygnały afiliacyjne zachęcają do nawiązania kontaktu i zmniejszenia dystansu. Natomiast sygnały agonistyczne są wysyłane w celu zwiększenia dystansu. S...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Animal Expert"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • Zniżki na konferencje i szkolenia
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy