Dołącz do czytelników
Brak wyników

Profilaktyka zdrowotna i diagnostyka , Otwarty dostęp

30 lipca 2018

NR 6 (Lipiec 2018)

Agresja u kotów – systematyka i przykłady

0 416

Agresja u kotów jest często spotykana w praktyce behawioralnej. Po kłopotach z utrzymaniem czystości w domu to drugi najpopularniejszy problem dręczący kocich opiekunów. Kocia agresja przybiera różne formy i wymaga indywidualnego podejścia. Warto więc przyjrzeć się jej bliżej.

Systematyk dotyczących agresji jest kilka, warto jednak zacząć od zadania sobie pytania: czy agresja jest przyczyną, czy skutkiem pewnych zjawisk?

Przyczyna czy skutek?

Definicja stosowana w Centrum Zdrowia Kotów przy uniwersytecie w Cornell (USA) mówi, że agresja jest wrogim i gwałtownym zachowaniem, którego celem jest zastraszenie lub zdominowanie innych jednostek. Z kolei według amerykańskiej behawiorystki, dr Suzanne Hetts, może być to zachowanie prezentowane wobec człowieka, drugiego kota lub zwierzęcia należącego do innego gatunku i może ono przybierać rozmaite formy. W tym rozumieniu można więc potraktować agresję jako źródło, które wywołuje w kocie dalsze, złożone reakcje. 
Z drugiej strony Sarah Heath w rozdziale „Agresja u kotów”, opublikowanym w „Medycynie behawioralnej psów i kotów”, pisze wprost: Zachowania agresywne nie są jednostką diagnostyczną, lecz objawem. Są one zewnętrzną manifestacją leżącego u ich podłoża stanu emocjonalnego kota i bez względu na to, kto jest celem tych zachowań (…), skuteczna terapia zależeć będzie od dokładnej oceny emocjonalnego podłoża zachowania”1. Tutaj więc zachowania agresywne ukazane są wyraźnie jako skutek.
W podejściu stricte medycznym możemy spotkać się z jeszcze innym ujęciem. Klasyfikacji zachowań agresywnych jest wiele, jednak w moim odczuciu najbardziej przydatna jest ta stworzona przez Donalda J. Reisa, który podzielił agresję na dwa główne typy: afektywną (zwaną też emocjonalną lub uczuciową), którą cechuje pobudzenie autonomicznego układu nerwowego, oraz na drapieżczą, przy której pobudzenie autonomiczne jest minimalne. Ten podział jest ważny w przypadku konieczności podjęcia działań o charakterze farmakologicznym, gdyż pozwala dobrze dobrać strategię prowadzenia terapii.

Podwójna rola kota

Dlaczego u kotów agresja pojawia się w tak wielu postaciach i u stosunkowo wielu osobników? Wynika to ze specyficznych gatunkowo cech kota, ale też z jego roli w ekosystemie. Kot to zwierzę występujące w podwójnej roli: drapieżnika i ofiary. Musi więc być nie tylko zdolny do uśmiercania swoich zdobyczy, ale także do obrony w przypadku, gdy to on ma stać się czyimś posiłkiem. Na to nakłada się aspekt silnego instynktu terytorialnego – koty nierzadko bronią granic zajmowanych przez siebie obszarów przed rywalami. W przypadku populacji niekastrowanych pojawiają się też walki o zdobycie partnera do rozrodu (toczą je głównie aktywne płciowo samce) oraz agresja matki w obronie kociąt. Okazji do wystąpienia zachowań agresywnych jest więc u kotów wiele.
Wśród kastrowanych kotów domowych, zwłaszcza tych żyjących w większych grupach, również pojawiają się złożone podłoża agresji. Mogą być to np. rywalizacja o zasoby w zbyt ubogim lub ograniczonym środowisku, kwestia rozładowywania stresu, niemożność odizolowania się od grupy, prowadząca do przestymulowania, brak umiejętności radzenia sobie z emocjami, ale też objaw dolegliwości zdrowotnych. Niezależnie od kontekstu wiadomo, że problem jest duży: w Wielkiej Brytanii aż 7,5% kotów oddawanych do schronisk trafia tam z powodu zachowań agresywnych (5% z powodu agresji wewnątrzgatunkowej, a 2,5% z powodu agresji wobec człowieka). W USA ten odsetek jest zdecydowanie wyższy i dotyczy aż 27% oddawanych kotów. Również agresja jest podawana jako najczęstszy powód zwrotów kotów do schronisk w Wielkiej Brytanii po nieudanej adopcji. Nie jest to więc problem marginalny.

Rodzaje kociej agresji 

Istnieje bardzo wiele opisanych rodzajów agresji, a nomenklatura i zakres są w dużej mierze zależne od podejścia poszczególnych autorów. Poniżej zamieszczam kompendium zebrane w oparciu o kilka różnych prac, zawierające najważniejsze formy kociej agresji:

  • Agresja w zabawie – jej początki sięgają pierwszych tygodni życia, kiedy kocięta rozpoczynają zabawy z matką i rodzeństwem. Służy to przede wszystkim wykształceniu zdolności łowieckich u przyszłych drapieżników (łączy się więc częściowo z opisaną niżej agresją drapieżniczą). Wyuczane wtedy zachowania mogą zostać nieświadomie wzmocnione przez opiekuna poprzez proces zabawy z małym kociakiem ręką (np. przez naukę polowania na dłoń). Dlatego należy unikać takich aktywności, by w przyszłości nie musieć mierzyć się z problemem.
  • Agresja terytorialna – pojawia się najczęściej, gdy na teren jednego kota (lub kociej kolonii) wkroczy ktoś obcy – niektóre koty traktują to zagadnienie w szerszym kontekście i np. bronią mieszkania przed gośćmi lub otoczenia domu przed zwierzętami innych gatunków. Zachowanie to wynika z potrzeby kontroli oraz utrzymania strefy bezpieczeństwa wokół własnego miejsca bytowania. U niektórych osobników wiąże się także z lękiem i niepewnością, które nasilają występowanie zachowań agresywnych. Agresja terytorialna u kotów lękliwych może łączyć się ze znakowaniem terenu moczem oraz kałem, nawet jeśli zwierzę jest wykastrowane.
  • Agresja pomiędzy kocurami – dotyczy najczęściej zwierząt niekastrowanych, z wysokim poziomem testosteronu. Samce rywalizujące w okresie godowym potrafią sprawiać sobie dotkliwe rany w postaci zadrapań i pogryzień. W ich efekcie nie tylko dochodzi do osłabienia organizmu i infekcji, ale też zwierzęta mogą zarażać się groźnymi chorobami, np. wirusową białaczką kotów (FeLV), dla której jednym z wektorów jest ślina. Najskuteczniejszym czynnikiem eliminującym ten rodzaj zachowań jest kastracja, najlepiej przeprowadzana przed wejściem kota w okres walk, a więc między czwartym a szóstym miesiącem życia.
  • Agresja dystansująca – jej celem jest utrzymanie przeciwnika w dużej odległości od siebie, celem jest więc uniknięcie konfliktu, a nie jego eskalacja. Zachowanie opiera się głównie na odpowiednich pozach ciała, mimice i wokalizacji. Sabine Schroll uważa, że ten rodzaj agresji może być prezentowany wobec zagrożenia zarówno rzeczywistego, jak i całkiem subiektywnego, a sekwencja zachowań kończy się, gdy zagrożenie znika (lub oddala się na bezpieczną odległość).
  • Agresja na tle lękowym – najczęściej pojawia się w samoobronie, gdy kot nie widzi innego sposobu na rozwiązanie sytuacji. Działa tu zasada mówiąca, że „najlepszą formą obrony jest atak”. Zanim jednak dojdzie do wyzwolenia reakcji obronnej, kot zazwyczaj wysyła bardzo rozległe sygnały ostrzegawcze, których zadaniem jest próba rozładowania sytuacji (agresja dystansująca). Jeśli sygnały zostaną zignorowane, zwierzę przekręca się na bok tak, by mieć możliwość użycia wszystkich czterech kończyn i zębów, po czym atakuje. Takie ataki potrafią być bardzo silne, dlatego nigdy nie należy wyciągać rąk w stronę kota, którego podejrzewamy o agresję na tle lękowym.
  • Agresja wywołana bólem – ból to jedna z najczęstszych przyczyn pojawienia się u kota nagłej agresji, która może być skierowana zarówno do człowieka, jak i do innych zwierząt, zazwyczaj podczas kontaktu fizycznego lub na chwilę przed nim (gdy kot próbuje go uniknąć). Może dotknąć zwierzę w każ-dym wieku i najczęściej łączy się ją z problemami, takimi jak choroby dolnych dróg moczowych, zwyrodnienia stawów i kręgosłupa, problemy w jamie ustnej, ale też bóle brzucha. Jakiekolwiek podejrzenie agresji o podłożu bólowym zawsze powinno być omówione z lekarzem weterynarii i zweryfikowane poprzez przeprowadzenie diagnostyki wykluczającej ból.
  • Agresja po rozdzieleniu – zdarza się, że gdy jeden kot opuszcza dom, np. w celu odbycia wizyty weterynaryjnej, po powrocie pozostałe zwierzęta zaczynają go atakować. Jest to wywołane zmianą zapachu osobniczego oraz zatraceniem tzw. zapachu grupy. Zadaniem opiekuna jest wtedy odizolować „obcego” kota i jak najszybciej odtworzyć na nim znajomy zapach domu, by pozostałe zwierzęta były w stanie go prawidłowo zidentyfikować.
  • Agresja przy nadmiernej pielęg-nacji – efekt zbyt dużej ilości bodźców fizycznych, na jakie wystawiony jest kot w krótkim czasie. W ich wyniku dochodzi do przestymulowania, a następnie rozładowania napięcia przez zachowanie agresywne. W tym przypadku jednak koty najczęściej przed atakiem wysyłają sygnały ostrzegawcze (napięcie mięśni, zmiana ustawienia uszu lub wąsów, uderzanie ogonem, sygnały wokalne). Jeżeli zostaną one prawidłowo odczytane, a kontakt fizyczny przerwany, prawdopodobnie nie dojdzie do ataku. Nastąpi on jedynie wtedy, gdy komunikaty będą ignorowane.
  • Agresja wywołana frustracją – może wystąpić, gdy zwierzę nie może zrealizować swojego zamiaru lub potrzeby, jest więc wywoływana przez niedobór (środowiskowy bądź emocjonalny) jakiegoś pozytywnego elementu. Przykładem może być kot atakujący opiekuna, jeśli nie otrzyma posiłku o stałej godzinie lub odetnie mu się możliwość korzystania z wybiegu. Często temu rodzajowi agresji towarzyszy znakowanie moczem.
  • Agresja przekierowana – pojawia się u zwierząt będących pod wpływem silnych emocji – gdy nie są w stanie rozładować ich na obiekcie, który je wywołał, zwracają się ku temu, kogo mają najbliżej. Ofiarą stają się wówczas człowiek, inny kot lub zwierzę. Przy agresji przekierowanej zazwyczaj nie ma żadnych sygnałów poprzedzających atak, a po jego zakończeniu kot szybko się uspokaja, bo napięcie zostaje skanalizowane.
  • Agresja drapieżnicza/łowiecka – część badaczy nie uznaje zachowań łowieckich jako takich za agresję, gdyż ich celem jest zapewnienie 
  • pożywienia, nie ma tu więc podłoża emocjonalnego. Jednak w mojej ocenie agresja drapieżnicza może być problemem, jeśli jej zasięg wykracza poza klasyczną realizację łańcucha łowieckiego. Widać to szczególnie u kotów niewychodzących, które nie mają możliwości polowania, nadal jednak posiadają instynkt łowcy, który w wielu przypadkach nie jest prawidłowo kanalizowany. Dochodzi wówczas do wytworzenia się zastępczych zachowań, objawiających się np. polowaniem na innych członków grupy społecznej, w tym także na ludzi (najczęściej na poruszające się dłonie lub stopy). Doktor Jean Hofve zwraca uwagę, że koty z silnie rozwiniętym instynktem terytorialnym mogą być bardziej skłonne do okazywania agresji drapieżniczej.
  • Agresja matczyna – bardzo silny mechanizm, który uruchamia się u kotki po porodzie i dotyczy obrony młodych (może odnosić się także do cudzych kociąt, jeśli kilka kocic rodzi w tym samym czasie i wspólnie zajmują się maluchami). W naturze małe kociaki są narażone na wiele niebezpieczeństw: od bycia upolowanym przez drapieżnika, aż po śmierć ze strony obcego kocura, który wybija mioty po innych ojcach. Dlatego kotka, stająca w obronie małych, jest nastawiona na prawdziwą walkę na śmierć i życie. Nie wolno ignorować jej ostrzegawczych sygnałów, gdyż przekroczenie krytycznej odległości może wywołać prawdziwą furię.
  • Agresja wyuczona – może dotyczyć praktycznie każdego wspomnianego wyżej rodzaju agresji, jeżeli właściciel, nieświadomie, wzmacnia w kocie występowanie takich zachowań. Pam Johnson-Bennett zwraca uwagę na problem nieświadomego utrwalania, jednocześnie zaznaczając, że często wynika to z faktu, iż opiekun niewłaściwie odczytuje kocią mowę i nie jest w stanie zareagować rozładowująco, zanim nastąpi atak. Zamiast nagradzać kota głaskaniem czy dotykiem za agresywne zachowanie zdecydowanie lepiej jest rozładować napięcie tak, by do ataku nie doszło. Innym sposobem na pojawienie się agresji wyuczonej może być celowe prowokowanie kota, drażnienie go lub stosowanie fizycznych kar. W ten sposób bardzo łatwo utrwalić niewłaściwe zachowania, dlatego takie praktyki są absolutnie niedopuszczalne.
  • Agresja idiopatyczna/samoistna – każdy rodzaj agresji, której pojawienia się nie można wyjaśnić wcześniejszymi zdarzeniami lub podłożem medycznym. W takim przypadku koty mogą dotkliwie atakować każdego, włącznie z właścicielem, a pomiędzy epizodami mogą następować długie okresy wyciszenia. Niestety, takie koty uznawane są za skrajnie groźne, m.in. z racji nieprzewidywalności ataków. W pracy z nimi konieczna może okazać się farmakoterapia, bez której usunięcie niepożądanego zachowania je...

Artykuł jest dostępny w całości tylko dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp?
Wystarczy, że założysz konto lub zalogujesz się. Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałów pokazowych.
Załóż konto Zaloguj się

Przypisy