Dołącz do czytelników
Brak wyników

Terapia behawioralna

17 stycznia 2020

NR 15 (Styczeń 2020)

Wydalanie poza kuwetą
Część 1. Przedstawienie problemu i analiza możliwych przyczyn

131

Umiejętność załatwiania potrzeb fizjologicznych w kuwecie bezsprzecznie stanowi jeden z kluczowych czynników stojących za spektakularną karierą kotów w roli domowych pupili. Szczególnie zabiegani mieszkańcy miast doceniają tę kompetencję, czyniącą w ich oczach koty łatwiejszymi „w obsłudze” od wymagających codziennych spacerów psów. Co jednak w sytuacji, gdy kot zaczyna załatwiać się poza kuwetą?

To właśnie problemy z korzystaniem (lub raczej niekorzystaniem) z kuwety są, wedle wszelkich statystyk, najczęstszym problemem behawioralnym, z którym borykają się koci opiekunowie i z którym zwracają się po pomoc do specjalistów – lekarzy weterynarii i behawiorystów. 
Stopień, w jakim brudzenie poza kuwetą (w formie zarówno znakowania, jak i wydalania) niszczy relację opiekuna z kotem, przyrównać można wyłącznie do agresji ukierunkowanej na domowników. Skalę problemu najłatwiej zrozumieć, patrząc na statystyki przyczyn oddawania kotów do schroniska, gdzie brudzenie w domu niezmiennie otwiera listę trudności natury behawioralnej. 
Na szczęście, wiedza, którą posiadamy obecnie na temat problemu pozostawiania moczu i/lub kału poza kuwetą, pozwala z dużą skutecznością pomagać opiekunom w jego rozwiązaniu. Dokładny wywiad, wnikliwa obserwacja i znajomość różnych możliwych przyczyn zachowania umożliwiają zaplanowanie efektywnej terapii, która wyeliminuje problem lub, w najgorszym wypadku, pozwoli na jego znaczne ograniczenie. 

Złożoność problemu brudzenia w domu

U źródła problemu brudzenia poza kuwetą leżeć mogą problemy zarówno zdrowotne, jak i behawioralne, które, co ważne, wcale nie wykluczają się nawzajem. Wręcz przeciwnie – często współwystępują oraz oddziałują na siebie w różnoraki sposób.
Co więcej, pod „hasłem” brudzenia w domu mieszczą się dwa zupełnie odmienne pod względem motywacyjnym kategorie kociego zachowania: wydalanie, mające na celu pozbycie się przez kota ubocznych produktów przemiany materii w formie kału i moczu, oraz znakowanie, będące formą komunikacji, gdzie pozostawienie moczu i/lub kału służy wyłącznie jako swoisty nośnik informacji, a nie jest celem samym w sobie.
Odmienne motywacje i wzorce zachowania w przypadku wydalania i znakowania sprawiają, że problemy te najlepiej analizować jest oddzielnie, nawet przy ich współwystępowaniu u jednego osobnika. W tym artykule zajmować się będę wyłącznie tematem nieprawidłowego wydalania, czyli oddawania kału i moczu w miejscach innych niż oczekuje od kota opiekun. 

Szukanie przyczyny – schemat POSTĘPOWANIA

Aby rozwiązać problem wydalania poza kuwetą, w pierwszej kolejności powinniśmy spróbować dowiedzieć się, dlaczego kot zrezygnował z jej używania. W tym celu należy postarać się o zebranie jak największej ilości informacji na drodze zarówno wstępnego wywiadu, jak i ukierunkowanych obserwacji dokonywanych systematycznie przez opiekunów kota
i w miarę możliwości dokumentowanych w formie notatek i nagrań.
Podczas zbierania informacji od opiekunów kotów wydalających poza kuwetą, poza klasycznymi pytaniami zawartymi w każdym wywiadzie behawioralnym, szczególną uwagę warto zwrócić na następujące kwestie:

Środowisko:

  • Ile kuwet ma do dyspozycji kot/koty, jak są one rozlokowane?
  • Jakie są to kuwety – wielkość, kształt, odkryte czy zakryte, z ramką czy bez, z drzwiczkami czy bez?
  • Jaki żwirek znajduje się w każdej z kuwet, ile go jest, czy ilość ta zmienia się wyraźnie w ciągu kolejnych dni?
  • Czy w kuwecie używane są dodatki zapachowe, folie lub inne akcesoria ułatwiające zachowanie czystości?
  • Jak często kuweta jest czyszczona w całości, a jak często wybierane są z niej odchody?
  • W jakich miejscach poza kuwetą załatwia się kot – ważne są zarówno lokalizacja, jak i cechy miejsca – rodzaj podłoża, widoczność, dostępność.

Zachowanie związane z wydalaniem:

  • Jak wygląda zachowanie kota w kuwecie? 
  • Jaką pozycję przyjmuje kot podczas wydalania?
  • Czy kot zakopuje odchody? Czy kopie przed wypróżnieniem? Czy drapie dookoła kuwety?
  • Z których kuwet kot korzysta najchętniej?
  • Czy kał i mocz kot wydala w tych samych kuwetach?
  • Jak zachowuje się kot, gdy kuweta jest brudna, a jak, gdy jest czysta?
  • Czy w trakcie i po skorzystaniu z kuwety kot wykazuje oznaki dyskomfortu lub niepokoju?
  • Jak zachowuje się kot podczas wydalania poza kuwetą – czy jest spokojny, czy nerwowy, czy zachowanie wskazuje na wydalanie, czy znakowanie, czy próbuje kopać przed i/lub po wypróżnieniu, czy obwąchuje miejsce wypróżnienia itd.?

Zdrowie i dieta:

  • Czy kot wykazywał objawy lub/i był leczony na choroby układu moczowego lub pokarmowego?
  • Czy kot ma/miał inne problemy zdrowotne?
  • Czy pragnienie/apetyt kota i ilość/jakość wydalanego moczu i kału uległy zmianie w ostatnim czasie? 
  • Co je kot, czy w ostatnim czasie kocia dieta uległa zmianie?

Zachowanie opiekunów w związku z problemami kota:

  • Czy kot został przyłapany na wydalaniu poza kuwetą i jaka była Państwa reakcja na to zachowanie?
  • Czy kot podczas korzystania z kuwety był kiedykolwiek niepokojony?
  • Czy i jak zmieniło się Państwa zachowanie względem kota od czasu, gdy pojawił się problem (ilość pieszczot, zabaw, ograniczanie dostępu do wspólnej przestrzeni itd.)?

Okoliczności powstania problemu i dynamika jego rozwoju:

  • Od kiedy problem jest obecny?
  • Jak zmieniał się on w czasie i przestrzeni? Z czym zmiany te mogły się wiązać?
  • Czy bezpośrednio przed pojawieniem się problemu zaszły jakiekolwiek zmiany zarówno w kwestiach związanych z wydalaniem (kuweta, żwirek, miejsce itd.), jak i ogólnie – na terytorium kota lub w sferze społecznej?
  • Czy podczas korzystania z kuwety mogło wydarzyć się coś, co wystraszyło kota – hałas, agresja ze strony psa lub kota, coś, co spowodowało u kota ból itp.?
  • Jakie działania były dotąd podejmowane, aby rozwiązać problem, i z jakim skutkiem?
Schemat 1. Możliwe przyczyny pozostawiania kału/moczu poza kuwetą przez koty – na podstawie Herron M.E., Advances in understanding and treatment of feline inappropriate elimination, 2010

Po zebraniu wstępnych informacji możemy przystąpić do dalszej analizy problemu. Oto kolejne kroki, które należy w tym celu wykonać.

Krok 1. Określenie, którego kota/kotów dotyczy problem

Jeśli wydalanie poza kuwetą ma miejsce w domu, gdzie mieszka kilka kotów, pierwszym krokiem powinno być określenie, który osobnik ma problem. Zdarza się bowiem dość często, że opiekun albo nie wie, który kot jest „sprawcą”, albo intuicyjnie zakłada, że wie, jednak w rzeczywistości nie ma na to żadnych dowodów. Ta natomiast bywa zwodnicza, szczególnie gdy opiekun darzy któregoś z kotów mniejszą sympatią od reszty. Należy też pamiętać, że nawet w przypadku, gdy jeden z kotów został przyłapany na wydalaniu poza kuwetą, wcale nie oznacza to, że jest on jedynym osobnikiem, którego problem ten dotyczy…
Istnieje kilka sposobów pozwalających na identyfikację kotów wydalających poza kuwetą.
Gdy do incydentów dochodzi często, przynajmniej kilka razy w tygodniu, najprostszą metodą jest czasowa izolacja kolejnych osobników, np. w oddzielnym pokoju. Jeśli problem się rozwiązuje i miejsca dotąd brudzone pozostają czyste, możemy podejrzewać, że sprawcą jest kot izolowany.
Potwierdzeniem tezy jest ponowne wpuszczenie kota do grupy i obserwacja, czy problem powrócił. Ponieważ metoda ta wymaga ingerowania w relacje w grupie, nigdy nie należy jej nadużywać. Warto mieć też na uwadze, że jeśli źródłem problemu są lęk i napięcia w grupie, oddzielenie agresora może dać efekt zaniechania brudzenia przez ofiarę, pomimo że winowajca nadal będzie miał dostęp do brudzonych dotąd miejsc.
Sposobem dającym 100% pewności i nienaruszającym w żaden sposób relacji w kociej grupie jest nagrywanie w trybie ciągłym miejsc newralgicznych, czyli dotychczas zanieczyszczanych. Choć rozwiązanie to jest dość czaso- i pracochłonne, warto zachęcać do niego opiekunów. W sytuacji przyłapania „winnego” na wydalaniu poza kuwetą uzyskujemy bowiem jednocześnie szereg dodatkowych informacji o zachowaniu, które powinny nam umożliwić ocenę stanu emocjonalnego kota oraz jego motywacji do wybrania tego właśnie miejsca zamiast kuwety.
Metodą dość skuteczną i coraz powszechniej stosowaną jest podawanie kotom doustnie (we współpracy z lekarzem weterynarii) barwnika – fluoresceiny, który powoduje świecenie moczu na zielono w świetle UV przez około dobę. Stosując tę metodę, należy wyedukować opiekunów, jak świeci mocz niebarwiony w świetle UV, i mieć świadomość, że w moczu o odczynie kwaśnym efekt działania fluoresceiny może być niemiarodajny.
W przypadku gdy problem wydalania poza kuwetą dotyczy kału, skutecznym znacznikiem jest podawanie barwników spożywczych (np. suszu buraczanego) lub nietoksycznych, startych kredek olejnych do pożywienia. Metoda pozwala na oznaczenie jednocześnie wszystkich kotów, co znacznie przyspiesza uzyskanie informacji. 

Tabela 1. Jak rozróżnić wydalanie od znakowania?
  Wydalanie Znakowanie
Ilość moczu duża (wyjątek – choroby układu moczowego) raczej mała, czasem bardzo mała
Postawa ciała przykucnięta zwykle wyprostowana, czasem przykucnięta
Zachowanie przed i po często drapanie (grzebanie) przed i/lub po (w tym drapanie dookoła) często obwąchiwanie przed i/lub po
Rodzaj powierzchni pozioma, często chłonna, np. sofa, dywan, pościel zwykle pionowa, ale zdarzają się także poziome, o ile kotu bardzo zależy na danej lokalizacji
Lokalizacja miejsca wygodne, ustronne lub z dobrą widocznością; często jedna lub kilka ulubionych lokalizacji miejsca o znaczeniu komunikacyjnym – centralne punkty mieszkania, miejsca o intensywnym zapachu domowników, przejścia pomiędzy pokojami, w przypadku komunikatów kierowanych „na zewnątrz” – okolice okien i drzwi; często dużo różnych lokalizacji
Korzystanie z kuwety ograniczone – kot nie używa jej wcale lub używa rzadziej; czasem w kuwecie kot wydala tylko mocz lub tylko kał zwykle bez zmian

Krok 2. Eliminacja medycznych źródeł problemu

Wiedząc już, którego kota problem dotyczy, pierwsze kroki zawsze powinny być skierowane do lekarza weterynarii w celu wykluczenia możliwych somatycznych źródeł problemu.
Wydalanie poza kuwetą może być odbiciem bardzo różnych problemów zdrowotnych, niekoniecznie związanych z drogami moczowymi czy układem pokarmowym. Poza klasycznie rozważanymi w diagnostyce różnicowej FIC oraz kamicą moczową należy wziąć pod uwagę wszelkie jednostki chorobowe powodujące ból, w tym problemy z układem mięśniowo-szkieletowym, utrudniające dotarcie i prawidłowe skorzystanie z kuwety, a także choroby zwiększające ilość wydalanego moczu (choroby nerek, cukrzyca). Nie bez wpływu na czynności wydalnicze pozostają także choroby OUN, m.in. FIV, FeLV i FIP, oraz zaburzenia funkcjonowania zmysłów, szczególnie wzroku i powonienia.
Należy mieć świadomość, że podłoża somatyczne i psychogenne w przypadku wydalania poza kuwetą nie wykluczają się wzajemnie. Mogą zarówno współwystępować, jak i wynikać jedne z drugich. Dla przykładu, stres uważany jest za jeden z kluczowych czynników w rozwoju idiopatycznego zapalenia pęcherza, z kolei ból odczuwany przy wydalaniu jest typowym czynnikiem warunkującym kocią awersję do kuwety i podłoż...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Animal Expert"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • Zniżki na konferencje i szkolenia
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy