Dołącz do czytelników
Brak wyników

Terapia behawioralna

19 stycznia 2022

NR 27 (Styczeń 2022)

Zespół zaburzeń poznawczych (CCD) u psów i kotów

0 342

Szeroki rozwój medycyny weterynaryjnej, a także zwiększenie świadomości wśród społeczeństwa na temat prowadzonej profilaktyki i opieki nad zwierzętami towarzyszącymi przyczyniły się do wydłużenia ich życia. Wiąże się to jednocześnie ze zwiększającą się liczbą zwierząt dotkniętych chorobami wieku starczego. Również u psów i kotów występuje bowiem zespół zaburzeń poznawczych, w skrócie CCD, potocznie zwany demencją.

Choroby wieku starczego często są skutkiem naturalnych procesów starzenia się organizmu i choć nie da się go zahamować, to przy odpowiedniej opiece oraz leczeniu można go spowolnić, a także złagodzić efekty tych procesów. Oczywiście, każde zwierzę starzeje się inaczej i tempo oraz nasilenie objawów są zróżnicowane. Zmienia się również behawior u takiego osobnika. Reakcja zmysłów na bodźce maleje bądź dochodzi do całkowitej ich dysfunkcji. Zmieniają się upodobania i potrzeby, a także rytm dobowej aktywności, np. pojawia się potrzeba większej ilości snu czy częstszego odpoczynku. Zwierzę może wykazywać mniejsze zainteresowanie otoczeniem, a sytuacje dotychczas dla niego naturalne mogą stać się czynnikiem stresogennym. Spadek aktywności zwierzęcia jest często interpretowany przez człowieka jako naturalny wynik starzenia się organizmu. Poniekąd tak jest, ale często wynika on również z dolegliwości wielu chorób, które towarzyszą starszym zwierzętom. Taki skutek mogą dawać np. osteoarthritis, otyłość lub choroby tarczycy. Jeśli zwierzę będzie odczuwało znaczny ból lub dyskomfort, to będzie unikało jakiegokolwiek ruchu. Ponadto zwierzęta takie jak psy czy koty z racji swojego pochodzenia (drapieżnik) są bardzo odporne na ból, co często może być przyczyną zbyt późnego zaobserwowania cierpienia u takiego osobnika. Czasami nadmierna aktywność u starszych zwierząt może wywoływać złudne wrażenie jego dobrej kondycji zdrowotnej, a tego typu zmiany behawioru mogą wystąpić również w wyniku innych schorzeń, między innymi przy nadczynności tarczycy czy też demencji.
Zmiany w zachowaniu psów i kotów starszych z reguły zachodzą na tyle wolno, że nie od razu są one zauważane przez człowieka i często nie wynikają z nowego problemu, ale z już wcześniej istniejącego, z którym w młodszym wieku pomimo uciążliwości dawały sobie radę. 

Wraz z wiekiem tolerancja na pewne bodźce spada i starsze osobniki gorzej znoszą dyskomfort psychiczny i fizyczny, np. hałas, towarzystwo młodych zwierząt czy obecność nieznanych mu osób. Z wiekiem może być to dla nich tak uciążliwe, że staje się wręcz frustrujące, co może wywołać u zwierzęcia zachowania agresywne lub silne wycofanie ze środowiska. 

POLECAMY

Ponadto dysfunkcja bądź upośledzenie zmysłów, które wynikają z wieku, wprowadzają zwierzę w poczucie niepewności sytuacji, destabilizacji i zagrożenia, co w konsekwencji będzie rozwijało w nim stany fobiczne bądź lękowe. Silne napięcie emocjonalne wynikać może również z braku zrozumienia ze strony osobników tego samego gatunku, zwłaszcza kotów domowych (niewychodzących) zajmujących wspólną przestrzeń. Wysyłane sygnały komunikacyjne werbalne i niewerbalne przez osobnika geriatrycznego stają się niezrozumiałe przez współmieszkańców, a on sam ze względu na dysfunkcję niektórych zmysłów ma ograniczony odbiór przekazywanych mu komunikatów. Podobną sytuację można zaobserwować w przypadku psów, u których relacje podczas spaceru w kontaktach z innymi osobnikami tego samego gatunku mogą ulec diametralnej zmianie. Wraz z wiekiem zachodzi więc wiele przemian w zachowaniu zwierząt, nierzadko wynikających z długotrwających procesów zwyrodnieniowych mózgu, których efekty są często określane wspólnym mianem zespołu zaburzeń poznawczych – Cognitive Dysfunction Syndrome (CCD). Tego typu zaburzenia są efektem wszelkich zmian neuronalnych, zmian stężenia neuroprzekaźników czy też zmian metabolicznych, naczyniowo-mózgowych lub biochemicznych, które zachodzą w mózgu i nie są wynikiem zaburzeń w innych narządach.

CCD – pojęcie i diagnostyka

Zespół zaburzeń poznawczych, w skrócie CCD, potocznie zwany demencją, występuje zarówno u psów, jak i kotów w podeszłym wieku. Można porównać go do demencji starczej lub choroby Alzheimera pojawiającej się u ludzi. 

Przyczyną CCD są zmiany zachodzące w organizmie, zwłaszcza neurologiczne, które powstają na skutek starzenia się organizmu. W uproszczeniu – zespół dysfunkcji poznawczej u zwierząt można określić jako geriatryczne zmiany w behawiorze zwierzęcia, niepowiązane ze stanem medycznym osobnika. 

Zwierzęta dotknięte tego typu schorzeniem wykazują symptomy typowe dla regresji funkcjonowania komórek nerwowych w mózgu, które mogą pojawiać się w różnym wieku w zależności od gatunku, rasy czy nawet wielkości zwierzęcia. W przypadku psów pierwsze symptomy można zauważyć około 7.–8. roku życia, chociaż u psów mniejszych nawet ok. 10. roku życia. Podobnie w przypadku kotów, początki pojawiającej się demencji można już zaobserwować u tzw. kotów seniorów w wieku 8 lat, jednak zdecydowanie częściej będzie to okres między 10. a 15. r.ż. Cerna i wsp. (2020) twierdzą, że ponad jedna czwarta kotów między 
11. a 14. r.ż. doświadcza pogorszenia funkcji kognitywnych, a proporcja ta rośnie do ponad połowy u zwierząt powyżej 15. r.ż. W celu zdiagnozowania CCD wykorzystuje się akronim DISHA, który powszechnie używany jest do opisu objawów i odnosi się do: dezorientacji (disorientation), zmiany interakcji zwierząt z właścicielami (interaction), zmiany cyklu snu i czuwania (sleep-wake cycle changes), zanieczyszczenia domu (housesoiling) i zmiany poziomu aktywności (activity level alterations). Należy jednak zdawać sobie sprawę z tego, iż inne objawy, takie jak nadmierna wokalizacja, zmieniona reakcja na bodźce, zmniejszona higiena (zwłaszcza w przypadku kotów) i zmiana apetytu, mogą być również ważne w diagnozie CCD.
 


Zachowania psów i kotów z CCD

Zachowania psów i kotów z CCD ulegają diametralnej zmianie, co wynika z zaburzeń funkcji poznawczych. Podstawowe problemy behawioralne u tych zwierząt to dezorientacja, zapominanie o wcześniej wyuczonych zachowaniach i pojawianie się niepożądanych zachowań, które wcześniej u osobników nie występowały. Ponadto można zaobserwować zmiany w sposobie interakcji zwierzęcia z ludźmi lub innymi gatunkami. Najczęściej objawia się to pojawieniem nowych lęków i niepokoju, problemem z rozpoznaniem ludzi, miejsc lub zwierząt, a także z innymi oznakami pogorszenia pamięci oraz zdolności uczenia się. Szczególnie istotne jest kontrolowanie relacji między zwierzętami w grupie, w której występuje osobnik z postępującą utratą słuchu lub wzroku albo u którego uwidoczniły się objawy demencji. Bardzo istotne jest to w przypadku kotów starszych, żyjących w grupach zamkniętych. Wówczas osobniki wykazujące dysfunkcje zmysłowe mogą stracić swoją pozycję w grupie – czego konsekwencją są prześladowania ze strony współmieszkańców, np. przeganianie przez inne koty z ulubionych miejsc, co dodatkowo jest dla zwierzęcia frustrujące. W relacjach z ludźmi czy też innymi zwierzętami osobniki z CCD wykazują zróżnicowane interakcje. Można zaobserwować, iż te, które zachowywały się w stosunku do innych istot bardzo przyjaźnie, zaczynają wykazywać agresję nawet względem tych osobników, które dotychczas akceptowały. Z drugiej strony te, które do tej pory reagowały agresywnie i nie tolerowały innych, mogą złagodnieć. Możliwe jest również wytworzenie się lęku separacyjnego zarówno u psów, jak i kotów przez nadmierne przywiązanie się do człowieka. Bywa też, że zwierzęta przestają reagować na powrót członków rodziny i nie witają ich, unikają kontaktu z nimi oraz ich ignorują.
U osobników z zespołem dysfunkcji poznawczej odnotowuje się również zmianę całego rytmu dnia – jest to wynikiem pogorszenia funkcjonowania układu cholinergicznego, który wpływa na problemy z pamięcią, na zmiany funkcji motorycznych i fazy snu REM. Zaburzenia cyklu dobowego przejawiają się w większości przypadków przesypianiem dużej ilości czasu podczas dnia, natomiast podczas nocy mogą wykazywać zwiększoną aktywność. Zwierzęta więc często cierpią na bezsenność, dodatkowo są niespokojne i nerwowe, np. mają duszności, wokalizują, patrolując przestrzeń, nie potrafią się zrelaksować i zasnąć. Zmienia się również preferencja miejsc snu czy też odpoczynku. Osobniki starsze, zwłaszcza koty, mają również mniejszą zdolność termoregulacji. Wybierają więc miejsca ciepłe i miękkie. 
Deficyty pamięci są jednym z pierwszych rozpoznawalnych oznak zidentyfikowanych we wczesnym procesie starzenia się mózgu zarówno u psów, jak i u kotów. Zmniejszona produkcja lub metabolizm neuroprzekaźników odpowiadających za zachowanie prawidłowego ruchu, orientacji przestrzennej, pamięci, samopoczucia i apetytu mogą prowadzić do ich zaburzenia. Problemy z pamięcią są przyczyną występującego u tych zwierząt braku orientacji w znanym im wcześniej środowisku. Pies może sygnalizować chęć wyjścia na spacer poprzez podchodzenie do niewłaściwych drzwi lub chęć dostania się do jakiegoś pomieszczenia, a potem zachowuje się tak, jakbym nie wiedział, czemu chciał tam wejść. Zwierzę może wpadać na różne obiekty, znane mu dotychczas z życia codziennego, np. meble w domu, nie potrafiąc ich wyminąć. Brak orientacji jest też częstą przyczyną problemu kuwetowego u kota, który nie potrafi przypomnieć sobie, gdzie mieści się kuweta, i oddaje mocz oraz defekuje poza nią. Problem załatwiania potrzeb fizjologicznych można również zaobserwować u psów, które domagają się wyjścia na zewnątrz, ale po chwili wracają i czynność tę wykonują w domu, co spowodowane jest zaburzeniem pamięci. Innym przykładem tego typu dysfunkcji jest ograniczenie bądź brak zachowań pielęgnacyjnych. Szczególnie jest to widoczne u kotów, które zapominają o czyszczeniu futra, przez co jakość ich okrywy włosowej jest nieprawidłowa. Włosy stają się matowe i posklejane. W wyniku braku higieny zwierzę uwalnia specyficzny, nieprzyjemny zapach, który jest kontrowersyjny dla osobników tego samego gatunku, co w konsekwencji doprowadza do złych relacji w grupie. Zwierzęta z demencją mają problem z odnalezieniem misek z jedzeniem i wodą. Jeżeli nie jest to dopilnowane przez opiekuna, może być przyczyną niedożywienia, co również będzie wpływało na jego ogólną kondycję, a także stan okrywy włosowej. Można również zaobserwować sytuację, w trakcie której zwierzę „naciska” charakterystycznie głową w ścianę albo inną pionową powierzchnię, tak jakby nie było w stanie się odwrócić – jest to bardzo poważny objaw neurologiczny, potocznie nazywany „head-pressingiem”. Przyczyną tego typu zachowania mogą być rozmaite zmiany chorobowe w układzie nerwowym, dlatego bardzo istotne jest zdiagnozowanie i wykluczenie innych prawdopodobnych schorzeń. Jednym z najczęściej obserwowanych objawów zespołu zaburzeń poznawczych u starszych kotów, w szczególności po 15. roku życia, jest niewłaściwa, nadmierna wokalizacja. Cerna i wsp. (2020), powołując się na wyniki badań przeprowadzonych w Wielkiej Brytanii na ponad 1000 starszych kotów, stwierdzili, że zwiększona wokalizacja wystąpiła u 54–66% kotów, z czego 30–37% tych zwierząt najgłośniej wydawało dźwięki w nocy.
Kolejną zmianą w zachowaniu u psów i kotów z CCD jest postępujący spadek aktywności, będący konsekwencją osłabienia funkcji ośrodkowego układu nerwowego, nerwów obwodowych, a także połączeń nerwowo-mięśniowych, co doprowadza między innymi do upośledzenia koordynacji ruchowej, zaburzenia orientacji i utraty wyuczonych nawyków. Zwierzęta mają więc problem z przemieszczaniem się albo dostawaniem do ulubionych miejsc odpoczynku czy obserwacji, takich jak parapet dla kota. Powoduje to zmniejszenie możliwości korzystania ze swojego środowiska, co może wywoływać frustrację. U większości kotów obserwuje się rzadsze niż zazwyczaj wychodzenie i krótsze przebywanie na zewnątrz, wynikające z mniejszej potrzeby aktywności, gorszego wzroku i słuchu, większej wrażliwości na wilgoć i niskie temperatury. Pojawiają się jednak przypadki, kiedy to koty chętniej spędzają czas na zewnątrz, aby zmniejszyć częstotliwość kontaktów z otoczeniem (ludźmi czy innymi zwierzętami).
Wszelkie ograniczenia prawidłowego funkcjonowania w swoim otoczeniu, wynikające z dysfunkcji poznawczej u psów i kotów, doprowadzają do rozwoju zaburzeń behawioralnych u tych zwierząt, takich jak zespół deprywacji sensorycznej, prowadzący często do nadaktywności czy lękliwości. Zespół deprywacji sensorycznej to zaburzenie zachowania objawiające się nadmierną, nieadekwatną, początkowo lękową, a z czasem również agresywną reakcją na jeden lub kilka bodźców środowiskowych, wynikającą z braku doświadczenia różnorodności bodźców we wczesnym okresie rozwoju emocjonalnego. W przypadku zespołu zaburzeń poznawczych deprywacja zachowań wynika z braku oceny sytuacji oraz otoczenia spowodowanego dysfunkcją pamięci osobnika. Podobnie pojawiające się często w starszym wieku zaburzenia na tle lękowym u zwierząt mogą wynikać z upośledzenia zdolności poznawczych. Ponadto oznaki strachu, fobie i niepokój, które są często zgłaszane przez właścicieli starszych zwierząt domowych, mogą być również uznane za objaw CCD. 
 

Czy wiesz, że...

Przyczyną CCD są zmiany zachodzące w organizmie, zwłaszcza neurologiczne, które powstają na skutek starzenia się organizmu. Zespół dysfunkcji poznawczej u zwierząt można więc określić jako geriatryczne zmiany w behawiorze zwierzęcia, niepowiązane ze stanem medycznym osobnika.


Działania prewencyjne spowalniające proces demencji

Jednym z elementów, na które należy zwrócić uwagę w celu spowolnienia rozwoju choroby CCD, jest dieta. Brak ważnych witamin A, C i E zagraża mózgowemu przepływowi krwi i może przyczynić się do przewlekłego uszkodzenia, spowodowanego obecnością wolnych rodników z powodu słabej obrony przeciwutleniającej. U psów i kotów niedobór wit. C, w przeciwieństwie do człowieka, występuje rzadko. Mimo to jej dodatek do diety ma bardzo korzystny wpływ na zapobieganie czy terapię schorzeń związanych z wiekiem. W organizmie kwas askorbinowy pełni szereg niezwykle ważnych funkcji: neutralizuje wolne rodniki (przeciwdziałanie skutkom stresu oksydacyjnego), jest związany z metabolizmem żelaza oraz bierze udział w niektórych reakcjach układu immunologicznego. Działanie wyżej wymienionych witamin uzupełnia beta-karoten, który, podobnie jak karotenoidy, jest prekursorem witaminy A. Beta-karoten jest bardzo silnym przeciwutleniaczem, wiążącym wolne rodniki, dzięki czemu chroni błony komórkowe przed zniszczeniem. Suplementacja długołańcuchowych wielonienasyconych kwasów tłuszczowych z rodziny n-3 może stanowić uzupełnienie leczenia niektórych chorób. Bardzo więc ważne w żywieniu zwierząt jest wzbogacenie dawki pokarmowej w oleje rybne, zawierające EPA (kwas eikozapentoenowy) i DHA (kwas dokozaheksaenowy), które wywierają ochronny wpływ na układ krążenia i wykazują właściwości neuroprotekcyjne. Olej rybny jest jednym z kluczowych składników diet, które stwarzają możliwość zahamowania rozwoju dysfunkcji kognitywnych u psów i kotów, wynikających ze starzenia się mózgu. Ponadto suplementacja witaminami z grupy B, zwłaszcza B6 i B12, a także tryptofanem wpływa korzystnie na funkcjonowanie układu nerwowego. 
Bardzo istotnym wsparciem dla tych zwierząt jest farmakoterapia. Dzięki zastosowaniu odpowiednich leków można poprawić krążenie mózgowe, np. przy stosowaniu Karsivanu, czy też pomóc przy zaburzeniach procesów poznawczych, dezorientacji, zaburzeniach snu i czuwania, stosując np. selegilinę. Podobne funkcje spełniają również niektóre zioła, np. Ginkgo biloba, która wpływa między innymi na rozszerzanie naczyń krwionośnych, przyspiesza przepływ i zmniejsza lepkość krwi oraz usprawnia krążenie. 
W procesie starzenia równie ważna jest opieka fizjoterapeutyczna, wpływająca w dużej mierze na układ nerwowy i mięśniowo-szkieletowy, w którym może wystąpić wiele zmian w okresie demencji zwierząt, np. zmniejszenia liczby komórek mięśniowych i kostnych, co prowadzi do utraty masy mięśniowej i kostnej. Zmniejszona funkcja mięśni z powodu postępującego włóknienia, atrofii i utraty włókien mięśniowych, a także zmniejszonego transportu tlenu do mięśni może być wspomagana poprzez ćwiczenia fizjoterapeutyczne. Taka forma aktywności, która może stanowić rodzaj zabawy i jednocześ...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Animal Expert"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • Zniżki na konferencje i szkolenia
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy